Home
Home Over ons Workshops Links Reviews GPS info Gastenboek Contact Zoeken
  Jedburgh Town

Volg GPSwalking op Twitter



Korte beschrijving

Een hele bijzondere wandeling in het zuiden van Schotland. We zitten 10km ten noorden van de grens tussen Schotland en Engeland: de Schotse Borders.

Vandaag gaan we, zoals beloofd, een dag besteden aan Jedburgh. We zien Duitse bussen op het parkeerterrein bij de VVV, we zien toeristen op zoek naar koopjes in de vele winkeltjes en op de terrasjes staan de grote potten bier.

Er moet dus iets te doen zijn. En dat is ook zo. Jedburgh toont naast de winkeltjes en het mooie riviertje een zeer aantrekkelijke beeld: de Abdij (60 min), groots en monumentaal. Op de Castle Hill staat – waar vroeger het kasteel stond – nu een Gevangenis met Museum (45 min). De restanten van de Priorij (15 min) gaan we bekijken en we besteden veel tijd in het huis waar Mary Stuart(60 min) enige tijd heeft doorgebracht.

Alles bijeen met een uurtje lunch zijn we van half 11 tot 4 uur onderweg.

Niet vermoeiend. Kopje koffie onderweg, winkeltjes kijken, stukje langs het riviertje en de attracties bezoeken.
Een leuke dag.


Routebeschrijving

GPS stadswandeling in Jedburhg (Schotland) van 5km vanaf beschrijving van VVV-wandelingen.
De paden zijn zeer goed begaanbaar.
Deze route is grotendeels geschikt voor scootmobiel.
Horecagelegenheden onderweg.
Van de wandeling is een GPS Track aangemaakt.

  De kenmerken
  startpunt Jedburgh, Larkhall Burn Vakantiepark
  positie , Schotland. Co√∂rdinaten: N55.477181 E-2.554808
  afstanden 5.0 km,
  type Cultuur/Dorp/Rivier
  begaanbaarheid Doorgaans goed begaanbaar
  scootmobiel Ja
  honden Aangelijnd
  horeca Onderweg
  Datum wandeling 17-07-2013

  Langere beschrijving
 

GPSwalking.nlGESCHIEDENIS JEDBURGH N55 28.668 W2 33.185
Voor we vertrekken vertellen we eerst iets over de Geschiedenis van Jedburgh.

Rond 850 AD heeft Bisschop Ecgred van Lindisfarne een paar nederzettingengesticht aan de Jed, die Gedwaerde wordt genoemd. Betekent zoiets als een ‘beschermde nederzetting aan de rivier de Jed’. In de 16e eeuw wordt Jedworth en tegenwoordig Jeddart gebruikt als naam.

Zo dicht tegen de grens met Engeland gelegen, heeft de stad natuurlijk veel turbulente tijden meegemaakt.

GPSwalking.nlGedurende de Onafhankelijkheidsoorlogen in de 13e en 14e eeuw en later in de 15e en 16e eeuw onder de Godsdienstoorlogen wordt de stad herhaaldelijk aangevallen, verdedigd en verwoest of in brand gestoken.

Na de vereniging van de Crowns in 1603 en vooral na de Union of the Parliaments in 1707, waarmee het Verenigd Koninkrijk een feit is keert de rust enigszins terug. Maar de United Kingdom heeft de Engelsen veel geld gekost doordat de Clans in Schotland veel geld ontvangen hebben om de strijd te staken.

Maar dat geld echter moet weer terug komen. Extra zware belastingen worden geheven op specifieke Schotse goederen. Dit leidt tot grote werkeloosheid en ontvolking in Jedburgh. Industrie heeft hier nooit gefloreerd.

GPSwalking.nlOok de grote fabriek, die op het terrein van de huidige VVV met het parkeerterrein stond heeft het tot midden jaren ’60 van vorige eeuw ook niet volgehouden.

START/FINISH/PAKEREN N55 28.533 W2 34.329
We starten op het parkeerterrein van vakantieparkje Larkhall Burn. Als we op de Exchange Street komen, kijken we even links omhoog en daarna gaan we linksaf naar de High Street.

De Larkhall Burn is het riviertje dat we oversteken. Aan de rechterkant zullen we enkele korte straatjes zien, die vanuit de Markt bereikbaar zijn door kleine poortjes.

Tegen het einde keren we daardoor terug.

GPSwalking.nlExchange Street N55 28.566 W2 34.169
Op Exchange Street – van geld wisselen bij de banken – toont nog enkele rijke gevels. Nrs 3-5 is de oude Bank uit 1868. Op de bovenste verdieping woonde de bankdirecteur. Zie ook dat de ramen boven de ingang gelijkvormig zijn.

Nr 11, West Port House, uit 1899 heeft een hele grote glaswand. Erg uitzonderlijk in die tijd. Zie op de gevel ook het wapen van Jedburgh.

Exchange Street is een van de vier oorspronkelijke toegangswegen tot de Markt. Hier ongeveer heeft de westelijke poort gestaan.

De weg gaat omhoog naar de steile Lanton Road, lokaal bekend als de ParesHooseBrae, de Poor House Hill of de Arme Huize Straat, uit de dagen dat hier de armelui van de stad woonden.

GPSwalking.nlHigh Street N55 28.568 W2 34.105
De Hoogstraat kent enkele leuke winkeltjes en een coffeeshop – hier toch wel iets anders dan in NL.

In deze straat wordt in februari/maart het traditionele spel Handba’ gespeeld tussen de Uppies en Doonies van de stad. De oorsprong zou teruggaan tot de tijd dat de plaatselijke mannen de Engelse aanvallers een lesje leerden. Ze hadden de hoofdman van de Engelse troepen onthoofd en gooiden met het hoofd rond, om zo de Engelse te dwingen om te vluchten. Nu wordt het spel op rugbyachtige wijze gespeeld met een bal.

Het Spread Eagle Hotel toont een tweekoppige Adelaar boven de ingang. Het huidige gebouw is vroeg 18 eeuw. Queen Mary heeft dit hotel bezocht tijdens haar bezoek in 1566.

GPSwalking.nlOp ongeveer deze plek stand voorheen de Moscrope Toren, een van de zes torens van de stad.

Verder zien we op nr 19 een fraai Victoriaans gebouw uit 1897. Let op de details.
Tegenover het Postkantoor staat de oorspronkelijke bibliotheek uit 1884. Zie de plakette. Later verhuisd naar de Castlegate.

We gaan linksaf langs de supermarkt tot achteraan op het Parkeerterrein. Daar is de ingang van de voormalige Friary. Hoewel er heel weinig van overgebleven is na de reformatie in 1560 hebben opgravingen in 1982 toch nog veel naar boven gehaald. Dat is – op zijn Engels – op boeiende wijze gepresenteerd.

GPSwalking.nlFriary N55 28.664 W2 34.082
Het gaat om het klooster van de Bruine Paters Franciscanen, die hier de GreyFriars worden genoemd, naar de kleur van de pij. Friars komt van het Franse woord Freres, Broeders.

Ze volgen de leefwijze van Franciscus van Assisi (1223) en leefden in armoede. Bij intrede in het klooster kregen ze basiskleding en na het eerste jaar schoenen, ‘als dat nodig was’. Men kreeg één maaltijd per dag en men volgde dagelijks acht kerkdiensten.

Het klooster op de door de Familie Kerr geschonken 5ha grond, bestond uit een kerk, het hoofdgebouw dat voor ons en links heeft gestaan, waar nu een privéwoning staat. Aan de overzijde tegen de Friarsgate, bij de andere verhoogde stelling, stond het voorraadgebouw, waar vanaf de straat goederen gelost konden worden.

GPSwalking.nlRechts daarvan aan de overzijde stond de refter, de eetzaal, met een aparte verhoging voor (speciale) gasten. Onder de muur van het parkeerterrein stonden enkele dienstruimtes voor ontvangst, vergaderen, toiletten en wasgelegenheid.

Onder het parkeerplaats liggen de riolering die water afvoerde naar de Burn, nu overdekt.

Anders dan de kanunniken der Augustinianen leefden de Franciscanen wel buiten de kloostermuren en dienden de maatschappij met (privé)lesgeven, zieken te behandelen en juridische bijstand te verlenen. Omdat er geen scholen, doctors of juristen waren was dit een zeer nuttige inzet in de maatschappij.

GPSwalking.nlDe regels verbieden om daar geld voor te ontvangen, maar staan wel toe om ‘datgene wat noodzakelijk is voor henzelve en hun broeders’ zoals voedsel, onderdak of oude kleding te krijgen.

Het klooster heeft maar kort bestaan. Opgericht rond 1505 en gesloten in 1560 na de Reformatie. In 1525 is bekend, dat de paters aan Koning James V een schaal met kersen hebben aangeboden. De koning toonde zijn dankbaarheid door 40 shillings – nu honderden ponden – te schenken.

Enkele jaren eerder werd de stad en klooster aangevallen, in 1544 opnieuw en in 1545 brandde zelfs de hele stad af, inclusief de versterkte huizen (en daar waren er veel van in Jedburgh)

Loupin–on Stane N55 28.639 W2 34.019
We gaan terug en zien links bij de Bank een dikke ronde steen met een plakette. Het blijkt de Opstapsteen van Sir Walter Scott te zijn.

AGPSwalking.nlls hij hier bij zijn vriend Sheriff Shortreed op bezoek kwamkon hij zo op zijn paard stijgen. Samen met de sheriff, toen agent van de Britse Leenbank, maakt hij verscheidene tochten naar Liddesdale om de ballades te verzamelen voor “The Minstrels of the Scottish Borders”.

We volgen niet de standaard route, maar steken over naar het Mary Queen of Scots’ Bezoekerscentrum.

Mary Queen of Scots’ Bezoekerscentrum N55 28.604 W2 33.961
Het versterkte huis – nu een gratis toegankelijk Museum - is waarschijnlijk vrij snel na de vernielingen van 1523 gebouwd voor Lady Ferniehirst, Scott van geboorte, die een huis in de stad wilde hebben. Het was nog vrij nieuw toen zij in 1566 het huis tijdelijk verhuurde aan Queen Mary om te herstellen van haar ziekte.

GPSwalking.nlIn de tuin staan verscheidene perenbomen. Jedburgh was bekend om de peren die zelfs in Londen werden verkocht.

In het huis is een klein maar interessant museum ingericht over het dramatische leven van Mary Stuart.

Zeker een bezoek waard. Het huis kent een linksdraaiende wenteltrap, een sterk voordeel voor linkshandige zwaardvechters.

Vanuit het huis gaan we naar rechts.

GPSwalking.nlVoormalige Trinity Church N55 28.680 W2 34.008
Aan de overzijde van de High Street zien we de voormalige Trinity Kerk, oorspronkelijk de Blackfriars kerk van de Paters Dominicanen, de zwarte paters.

Dit gebouw stamt uit 1818 en is in een laag klassieke stijl gebouwd. Het dient nu niet meer als kerkgebouw.

In dit gebied vond vroeger de paardenhandel plaats.

We hebben de keuze om over de brug langs de rivier verder te gaan of om langs de drukke A68 500 meter verderop de twee Edinburgh Woolen Mill shopping centra te bekijken. (We krijgen nog voldoende tijd om die centra in Edinburgh en Hawick te bezoeken, maar hier is de prijs lager).

GPSwalking.nlWij gaan nu onder de A68 door – in 1974 aangelegd om de stad te ontlasten van het drukke doorgaande verkeer - en gaan langs het water verder. Deze weg heet nog steeds de Borders Abbey Way.

Well House N55 28.597 W2 33.821
Bijna bij de brug zien we links een groot gebouw uit 1930 waarin het Well House, bronhuis, gevestigd is. Het stamt uit de tijd, dat er nog geen waterleiding was. De traptreden recht van het gebouw leiden tot de bron, die niet langer in gebruik is.

GPSwalking.nlCanongate Bridge N55 28.563 W2 33.884
Even verder langs de rivier de Jed zien we de Canongate brug liggen. nu een voetgangersbrug, maar ooit de voornaamste toegang tot de stad. Opvallend is, dat de toegangswegen tot de brug om veiligheidsredenen bijna haaks zijn aangelegd.

Vanwege de drukte met koetsen met paarden, die wild moesten optrekken om over de brug te komen, zijn er vluchthavens voor voetgangers boven de pijlers gebouwd.
De brug uit de 16 eeuw heeft drie bogen en elke boog heeft vier gebogen spanten, behalve de meest oostelijke, die er naar twee heeft.

Overigens is naast de brug een ‘ford’ over de rivier. Dat is een doorwaadbare plaats, zeker geschikt voor paarden. Bij het Callant’s Festival stuift men hier doorheen.

GPSwalking.nlPiper’s House N55 28.549 W2 33.902
Op de hoek vanaf de brug richting stad, de Canongate staat het Piper’s House. Dit is het huis van de doedelzakspelers-familie Hastie.

Het huis, oorspronkelijk uit 1604 is in 1896 verbouwd. Op de laatste trap van de trapjesgevel (crowsteps noemt men die hier) staat een beeldje van de doedelzakspeler.

Volgens Sir Walter Scott heeft de Hastie Familie wel driehonderd jaar gediend als de blazers van Burgh.

GPSwalking.nlWatermolens N55 28.454 W2 33.913
Langs de rivier de Jed gaan we verder. Deze stroom diende vooral de aan de Jed gelegen watermolens. Van de hier gelegen North British Rayon Mill, die in 1970 is afgebroken, liggen de puinresten onder de hoge grasheuvels aan de rechterkant.

De grote fabriek werd gebouwd in 1929 en gesloten in 1956. 70% van de werkende bevolking van Jedburgh raakte daardoor hun werk kwijt. Het terrein werd schoongemaakt, waarna de omleiding van de A68 mogelijk werd. Voorbij de A68 lag de Abbey Mill, de watermolen van de Abdij.

GPSwalking.nlAls we dan onder de weg door zijn zien we de Abdij in volle glorie voor ons liggen. Toch gaan we even om geduld vragen, want ’t kan nog mooier.

We gaan helemaal dat grote parkeerterrein aan de overzijde over tot achter bij de rivier. Daar staat een vreemdsoortige sculptuur die even onze aandacht vraagt.

Hutton’sUnconformity N55 28.397 W2 34.139
Hutton, de geoloog, ontdekte in 1787 bij Allar’s Mill dat de aardlagen niet met elkaar overeen kwamen. Hij zag oude verticale lagen die bedekt werden door veel jongere horizontale lagen.

GPSwalking.nlSoortgelijke structuren zag hij ook in Berwickshire en al denkend concludeerde hij dat 430 miljoen jaar geleden de sedimentaire gesteenten omhoog gedrukt waren om bergen te vormen en na ettelijke honderdmiljoenen jaren zijn afgesleten en in de afgelopen 60 miljoen jaar horizontaal zijn afgedekt met de Upper Old Red Sandstone – de rode zandsteen – afzettingen.

Max Noel bouwde dit sculptuur in het Lothian Park ter ere van deze belangrijke geologische ontdekking.

GPSwalking.nlPublic Hall, Stadhuis N55 28.511 W2 34.038
Als we dan teruglopen hebben we een prachtig zicht op de omvang van die grote ruïne. En ook nu gaan we nog niet naar binnen. Dat is voor de namiddag. Op weg naar de lunch zien we rechts de VVV, Tourist Information, die goed verzorgd en heel vriendelijk de vele bezoekers helpt.

Links naast de VVV staat de Public Hall. Gebouwd in 1900 om de in 1898 afgebrande Corn Exchange, de graanmarkt, te vervangen. De hal kan 800 bezoekers laten. Onder de vloer liggen de resten van een oude graan schuur.

GPSwalking.nlWe gaan even lunchen. Waar kan dat beter dan in het voormalige schoolgebouw, tot 1882, nu bekend onder de naam Carter’s Rest N55 28.509 W2 34.067.

Lekker op het terras met mooi zicht op de abdij, of ietwat rustiger binnen. Lekker eten en groot bier; we hoeven vandaag niet meer te rijden.

Ramparts N55 28.495 W2 34.060
Na de lunch gaan we de Abdij bezoeken. We steken over en kunnen langs de rijbaan of hoger over de ramparts wandelen. Toen de Fransen in 1548 de Schotten ondersteunden tegen de Engelsen bouwden zij deze verhoogde platformen voor hun kanonnen. Nu komen we uit bij het Oorlogsmonument.

Tijdens het Jedhart Callant’s Festival in de zomer ontvangt de Callart de vlag van de stad. Die wordt gedurende de dag rondgereden en de tocht eindigt bij het Monument om allen die hun leven in een gewapend conflict hebben verloren te herdenken.

GPSwalking.nlJedburgh Abbey N55 28.447 W2 34.067
In 830 wordt al melding gemaakt van een godsdienstig gebouw. Maar pas in 1138 sticht King David een priorij voor de Augustijnen, kanunniken uit Beauvais, Frankrijk. De abdij wordt uitgebreid en in mooie stijl opgebouwd.

In 1305, in de eerste fase van de Onafhankelijkheidsoorlogen, wordt de kerk vernield en geplunderd. Daarna volgen nog driemaal zware vernielingen in de 15e en 16e eeuw.

Vooral Henry VIII, die via een huwelijk tussen Queen Mary en zijn zoon Prince Edward Schotland wil binnenhalen, hetgeen mislukt, laat de abdijen vernietigen. Na de Reformatie in 1559 moeten de monniken de abdij verlaten. Daarna wordt de kerk nog tot 1875 als parish church gebruikt.

GPSwalking.nlWe hebben een uur doorgebracht in de abdij. We nemen er de tijd voor. We hebben in een boeiend, maar triest, verhaal de geschiedenis zien passeren, met steeds de vraag: Waarom? Voor toegang wordt entreegeld gevraagd.

Newgate N55 28.524 W2 34.124
Na de Abbey gaan we terug over het Abbey Place naar het Market Place. Daarvoor passeren we de Newgate. De klokkentoren met de boog. Het gebouw vervangt de voormalige tolpoort en is tussen 1756 en 1791 gebouwd. De toren is 36 meter hoog en herbergt drie klokken, waarvan er een uit de abdij komt.

Onder de boog zie je aan beide zijden een kleine deur, die leidt tot een kleine gevangeniscel. Zonder ramen en ventilatie een erg enge ruimte.

Eenmaal onder de boog door zien we terugkijkend een steen van de Burgh Arms met de datum 1720. Deze komt uit een bron voor de watervoorziening en is pas later in de toren ingebouwd.

ZGPSwalking.nlie ook hoe mooi je de abdij en het ervoor liggend kerkhof met vele graven uit de 17e eeuw kunt zien.

Market Place. N55 28.541 W2 34.130
Het Marktplein is het centrum van het sociale en economische leven in de stad. In een wet onder King William, rond 1200, krijgt Burgh handelsrechten en alle verhandelbare goederen moeten onder het Handelskruis worden gepresenteerd.

Ook wordt daar recht gesproken en proclamaties afgekondigd. Dat handelskruis is verdwenen, maar de plek waar het gestaan heeft is door een rond paneel aangegeven.

GPSwalking.nlAanvankelijk wordt de wekelijkse markt gehouden op maandag en vrijdag, maar na 1639 is dat veranderd naar dinsdag en vrijdag, zodat niet meer op zondag hoeft te worden gereisd.

Het Jubilee Fountain uit 1899 is opgericht ter viering van het diamanten jubileum van Koningin Victoria.

Rechts van de markt ligt Canongate, de voormalige handelsstraat, waar ook nu nog vele winkels zijn gevestigd.

Aan de andere kant staat het Gerechtsgebouw, Sheriff Court, uit 1812. Sir Walter Scottkwam hier voor het eerst in 1793 als advocaat in het vorige gebouw. Een plaquette aan de muur herinnert hieraan.

GPSwalking.nlAbbey Close N55 28.485 W2 34.159
Dan gaan we de Castlegate op. Daar zien we het politiebureau. Hier was voorheen de vleesmarkt en de linnenmarkt gevestigd. Als we dan linksaf gaan zien we de Abdij vanuit de Abbey Close. Dit was de statige ingang voor de bisschop. Nu is veel van die glorie verdwenen.

Maar links zien we nog een plaquette die herinnert aan de schrijver William Wordsworth en zijn zuster Dorothy. Dit was ook de plaats waar Mary Somerville woonde. Naar deze beroemde wetenschapper en mathematica is het Sommerville college voor ladies in Oxford vernoemd.

GPSwalking.nlJedburgh Castle Jail N55 28.327 W2 34.330
We komen nu bij de plaats waar voorheen het Koninklijk Kasteel stond om de stad vanuit het zuiden te verdedigen. De exacte plaats is niet bekend, maar hier stierf in 1165 King Malcolm IV.

In 1285 trouwde hier King Alexander met Yolande, dochter van de Hertog van Dreux, Frankrijk. Hier werd ook het koninklijk feest gevierd. Dat moet een overweldigende drukte zijn geweest.

Daarmee wordt het belang aangeduid van dit kasteel. Na herhaalde zware aanvallen van de Engelsen hebben uiteindelijk de Schotten zelf het kasteel afgebroken in 1409.

JGPSwalking.nlail, Gevangenis N55 28.450 W2 33.556
Het enig wat er overgebleven was tot 1819 was de galg. Een hangplek, zullen we maar zeggen. Daarna is onder John Howard een gevangenis gebouwd op meer humane wijze.

Hij scheidt de moordenaars van de kruimeldieven en de mannen en vrouwen over drie vleugels van het gebouw.

Ook krijgen ze gevangen werk. Ze worden bezig gehouden en krijgen daar ook geld voor. Op die werkwijze is het mogelijk om boefjes om te vormen tot een bestaan in de maatschappij.

De gevangenis is nu gratis toegankelijk als museum en er staan bordjes ‘Exit’ die naar de uitgang wijzen.

Castlegate N55 28.515 W2 34.185
Dan gaan we terug over de Castlegate. Aan de linkerkant zien we dan de Bibliotheek uit 1900 in typische Schotse architectuur. Zie het grote gebogen raam.

GPSwalking.nlHet volgende gebouw staat bekend als Prince Charlie’s House. Gedurende 1745 probeerde Prince Charles Edward Stuart – Bonny Prince Charles – de Stuart monarchie te herstellen. Op weg naar Engeland verbleef hij in dit huis.

Verder gaand zien we enkele lage doorgangetjes naar de achterliggende steegjes, die een indruk geven van hoe de middeleeuwse huisjes tegen de achterkant van de straten werden 'geplakt'.

Opvallend is de extern gebouwde wenteltrap, op funderingen uit de Middeleeuwen.

GPSwalking.nlDoor de Cornelius Close , Nags Head Close en Blackhills Close N55 28.539 W2 34.169 keren we terug naar het Vakantiepark.

Of we kunnen even terugkeren naar een terrasje – want we hoeven niet meer te rijden.

Een mooie dag vol herinneringen, vooral omdat we nu iets meer gezien en begrepen hebben van datgene wat zich hier door de eeuwen heen heeft afgespeeld

Met dank aan de Tourist Information heb ik een deel van de teksten ontleend aan de beschrijvingen van de Scottish Borders Council die hier te koop zijn bij de VVV N55 28.497 W2 34.014 onder de naam Jedburgh Town Trail (voor 1 pond) en Paths around Jedburgh.

 

Startpunt

  • START/FINISH/PARKEREN Holiday Homes Larkhall Burn N55 28.533 W2 34.329

Geraadpleegde websites:

POI's

  • GESCHIEDENIS JEDBURGH N55 28.668 W2 33.185
  • Exchange Street N55 28.566 W2 34.169
  • High Street N55 28.568 W2 34.105
  • Friary N55 28.664 W2 34.082
  • Loupin–on Stane N55 28.639 W2 34.019
  • Mary Queen of Scots’ Bezoekerscentrum N55 28.604 W2 33.961
  • Voormalige Trinity Church N55 28.680 W2 34.008
  • Well House N55 28.597 W2 33.821
  • Canongate Bridge N55 28.563 W2 33.884
  • Piper’s House N55 28.549 W2 33.902
  • Watermolens N55 28.454 W2 33.913
  • Hutton’sUnconformity N55 28.397 W2 34.139
  • Public Hall, Stadhuis N55 28.511 W2 34.038
  • Carter’s Rest N55 28.509 W2 34.067
  • Ramparts N55 28.495 W2 34.060
  • Jedburgh Abbey N55 28.447 W2 34.067
  • Newgate N55 28.524 W2 34.124
  • Market Place. N55 28.541 W2 34.130
  • Abbey Close N55 28.485 W2 34.159
  • JedburghCastleJail N55 28.327 W2 34.330
  • Jail, Gevangenis N55 28.450 W2 33.556
  • Castlegate N55 28.515 W2 34.185
  • Closes N55 28.539 W2 34.169
  • VVV Tourist Information N55 28.497 W2 34.014

 
 

Helaas zijn er nog geen reacties beschikbaar. We willen u van harte uitnodigen om een reactie te plaatsen. Klik op de blauwe knop "Toevoegen" om een nieuwe reactie te plaatsen.