Home
Home Over ons Workshops Links Reviews GPS info Gastenboek Contact Zoeken
  Stadswandeling Arnhem

Volg GPSwalking op Twitter



Korte beschrijving

“Arnhem, als stad, heeft weinig te bieden…..”  Dat was de eerste reactie van Leonoor. Geen oude gebouwen, geen grachten, veel winkels, moderniteiten.

Dat wordt totaal anders wanneer je de geschiedenis van de stad erbij betrekt! Dan maken we een historische wandeling door de tijd. Geweldig! Overal zijn dan de gevolgen van weleer te zien met als belangrijkste het riviertje waaromheen de stad is gegroeid. Van de bron tot de watermolens, de vestiging van de bewoners, de machtsontwikkeling van de bevolking, de Middeleeuwse straten en de Commanderij van Sint Jan. De Middeleeuwen hebben een stempel gedrukt op de vorm van de oude binnenstad. De vesting en verdedigingsgrachten hebben de stad beschermd. Van de vestingmuren zijn nog slechts een Singel overgebleven. Langzaam schuiven we door tot de Eusebiustoren, vanwaar we een prachtig zicht hebben over de stad met aan de zuidzijde de Rijn en de bruggen. De bruggen, die in de Tweede Wereldoorlog zo’n cruciale rol hebben gespeeld. De tragiek van die tijd speelt een prominente rol in de bundeling van Stadsbestuur, Provinciaal bestuur, rechtelijke macht en politie.
Als we terugkeren zien we overal om ons heen de rijkdom van de bestuurders, die de prachtige huizen hebben laten bouwen. Die schoonheid straalt vooral af van het Park Sonsbeek en Zijpendael. Werkelijk prachtig zoals dit park zomer en winter een verademing is voor de wandelaar. Het toppunt is dan ook de bron van de Sint Jansbeek.

Zo bezien is Arnhem een prachtige stad. Veel plezier.
 


Routebeschrijving

Een GPS stadswandeling van 11 km door het centrum van Arnhem.
Er zijn verkortingen van deze wandeling van 5 km en 6 km.
De paden op deze wandeling zijn geheel verhard.
Onderweg is alom een horecagelegenheid.
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.

  De kenmerken
  startpunt Arnhem: parkeerplaats Zijpendaalseweg 131
  positie Gelderland, Nederland. Co√∂rdinaten: N51.988228 E5.903236
  afstanden 11.0 km, 6 km, 5 km,
  type Cultuur/Stad
  begaanbaarheid Doorgaans goed begaanbaar
  scootmobiel Nee
  honden Aangelijnd
  horeca Onderweg
  Datum wandeling 05-10-2015

  Langere beschrijving
 

GPSwalking.nlSTART/FINISH/PARKEREN N51 59.572 E5 53.856
We parkeren aan de Zijpendaalseweg 131. Tot even voorbij het Watermuseum is het betaald parkeren – erg duur – maar verderop is het gratis. Wel wat verder lopen, maar dat past bij echte wandelaars.

Starten bij het NS station van Arnhem is ook goed mogelijk, maar dan is het begin van de wandeling minder fraai.

Een groot deel van de tekst is ontleend aan deze website van Arnhem:
http://www.arneym.nl

GPSwalking.nlArneym N51 59.510 E5 53.941
Als 150 000 jaar geleden de stuwwal door het landijs wordt gevormd zal die later de Rijn dwingen om af te buigen naar het westen.

De droge zandgrond is minder geschikt voor landbouw, maar langs de rivier is bewoning mogelijk en dus vestigen zich boeren bij de Rijn aan een sprengenbeek, die later de Sint Jansbeek genoemd zal worden.

Het grondwater komt bij de bron naar boven en stroomt langs de helling met een verval van wel 20 meter naar beneden naar de Rijn

GPSwalking.nlWatermolenbeek N51 59.481 E5 53.991
Langs deze beek starten we de wandeling. Richting stad. Op de helling zien we dat de beek getrapt omlaag stroomt met vijvers, watervallen en bij het watermuseum en verderop langs de watermolens.

Deze groene oase brengt ons naar de stad die in de verte oprijst. Een prachtig uitzicht met de twee moderne kantoortorens bij het NS station als moderne blijkvangers. Ook al zien we aan de zijkant van dit park prachtige woningen staan, veel van het oude is door de eeuwen heen omgevormd tot moderne gebouwen die het oude hebben vervangen.

GPSwalking.nlRomeinse tijd N51 59.367 E5 54.165
In het begin van onze jaartelling hebben er de Romeinen langs de Rijn gewoond. Maar dan dan de andere kant.

Tot het jaar 300 werden de christenen vervolgd, maar daarna kregen ze de mogelijkheid om hun geloof te verkondigen. Belangrijk daarbij was dat je in moeilijke tijden voor je naaste moest zorgen. Daardoor ontstond een sterk gemeenschapsgevoel, de kern voor dorpsontwikkeling. Dat gebeurde wel in de door de Romeinen overheerste gebieden. Hier was dat nog niet zover.

Tussen 400 en 800 is er weinig bekend. 847 plunderden de Noormannen het gebied, dat toen al in handen was van de Karolingische vorsten. Willibrord, Bonefacius en hier Werenfidus brachten het christendom.

GPSwalking.nlWatermuseum N51 59.324 E5 54.086
De gronden rond de Jansbeek waren door de Duitse keizers en Karel de Grote in leen gegeven aan de kloosters in Prüm. In een goederenlijst uit het jaar 893 van het klooster in Prüm, Duitse Eifel, staat vermeld dat de kerk van Arneym 1 pond kerkelijke belasting betaald heeft.

Tussen de landerijen van de graaf, van de kerk en later van de ridders van Sint Jan lag de Marke, een marktgebied waar veel om geruzied werd. De graaf had weinig te vertellen over de kloosterlijke eigendommen. Dat zou anders moeten, vond de graaf. Met de groei van de bevolking kwam de handel en nijverheid op. Er zullen toen ongeveer 1000 mensen gewoond hebben.

GPSwalking.nlStadsrechten N51 59.178 E5 54.098
En dus verleende de jonge Graaf Otto II in 1233 stadsrechten aan Arnhem. Daarom ook stelde hij een stadsbestuur in met 12 schepenen en 2 burgemeesters. De schepenen kwamen vooral uit twee belangrijke families, jaren achtereen.

Het wapen dat bij de stad hoort is een tweekoppige adelaar, zoals dat ook van Duitsland en Gelderland bekend is. Het zou wijzen op de oorspronkelijke naam van Arnhem, Arendsheim of Arnoldsheim. (Arnold staat ook voor Arend).

Ook de voetbalclub Vitesse kent deze adelaar.

GPSwalking.nlNa de tunnel onder het spoor door, zien we een brede Singel die we oversteken om in de oude kern van de stad te komen.

Hier sluiten de starters van NS aan.

Na de oversteek houden we links aan om in de Sint Jansbuurt te komen: St Jansstraat, Sint Janssteeg, Jansplein.

Allemaal straatnamen die herinneren aan de Commanderij van Sint Jan, tussen de Doelenstraat en de Ruiterstraat.

Singel N51 59.011 E5 54.330
Rond 1200 zullen er al 2000 inwoners geweest zijn. De stad kreeg een stadswal, later uitgebouwd tot uitgebreide vestingmuur met gracht.

GPSwalking.nlDe muren werden eind 19e eeuw geslecht waarna een Ringweg is aangelegd met tegen de klok in draaiend verkeer; met 3,3 kilometer een van de kortste centrumringwegen in Nederland. Zeer praktisch.

De brede structuur biedt nog volop ruimte voor een parkachtige aanleg met veel groen en kunst.

Arnhem is overigens buitengewoon groen en fleurig. Overal.

Ridders van Sint Jan N51 58.955 E5 54.433
Zo had Graaf Otto I van Gelre tijdens de kruistocht in 1189 kennis gemaakt met de Ridders van Sint Jan die gewonde en zieke kruisvaarders van en naar Jeruzalem verzorgden.

OtGPSwalking.nlto schonk hen grond bij Arnhem. De Ridders hadden een eigen ommuurd gedeelte van de stad binnen de verdedigingswallen. Dit riddergebied ingesteld en gericht op het hogere niveau van internationale groeperingen, stond boven het lokale bestuur.

Het stadsbestuur had niks te vertellen over deze enclave. (En juist dat stoorde Graaf Otto II, zie hierboven) Deze ridders hadden ook steeds meer de watermolens op de Jansbeek – vandaar de naam – onder hun beheer, inclusief de inkomsten!

Blikvanger is de Janskerk, die in de 18e eeuw een bouwval wordt. In 1817 is de kerk gesloopt. Twintig jaar later wordt hier deze Koepelkerk gebouwd.

Bourgondiërs/Habsburgers N51 58.927 E5 54.379
Ook de Hertogen van Gelre hadden onderling onenigheid. Arnold, Hertog van Gelre, 1465, werd door zijn zoon Adolf opgesloten. De burgerij ging achter Arnold staan, die Willem van Egmond binnenhaalde en dat leverde flinke gevechten, hongersnood, pest en beschietingen op. Maar uiteindelijk kreeg de burgerij weinig méér invloed.

Daarna volgden wel veranderingen. Bourgondië wilde uitbreiden en Karel de Stoute (=dappere) veroverde 1473 Gelre. Als Karel vier jaar later sneuvelt neemt hertogin Maria van Bourgondië de macht over.

GPSwalking.nlNa haar huwelijk met Maximiliaan van Oostenrijk wordt de invloed van de Bourgondiërs/Habsburgers duidelijk: de Gilden worden officieel ingesteld en krijgen een plaats in het stadsbestuur.

Met inmiddels zo’n 4000 inwoners, voor een groot deel boeren en handwerkslui, wordt een omslag bewerkstelligd. De boeren in de stad krijgen minder mogelijkheden en de vakbroeders uit het gilde worden gestimuleerd. Zoon Adolf wordt opgesloten.

Karel van Gelre. N51 58.934 E5 54.400
De adel is het toch niet zo eens met die ontwikkelingen. Met steun van de Franse koning Lodewijk XI wordt Adolf vrijgekocht. Diens zoon, Karel van Egmond, bindt de strijd aan met de buitenlandse overheersers.

Hij wint aan invloed en de Gelderse steden erkennen hem als leider van Gelre: hij gaat verder als Karel van Gelre. Zijn standbeeld staat op de Jansplaats. Zijn graftombe in de Grote Kerk.

GPSwalking.nlGelderse Kwartieren N51 58.943 E5 54.340
Dat duurt dan slechts 10 jaar. Filips de Schone, zoon van Maximiliaan en Maria, krijgt steun van de Hertog van Kleef. En als Karel het Kleefse Huissen wil veroveren, mislukt dat en moet Arnhem blootsvoets de overgave aan bieden.

Karel had met zijn veldheer Maarten van Rossum (met tweemaal een u) vergeefs getracht om in Holland, Brabant en Friesland macht te verwerven, hoofdzakelijk door plundering en brandstichting. Daardoor wordt Gelre een groot hertogdom met vier kwartieren: Nijmegen de oudste, Roermond de stoutste (=dapperste), Zutphen de rijkste, Arnhem de genoeglijkste.

GPSwalking.nlNieuwe Markt - Korenmarkt N51 58.945 E5 54.260
We komen op de Nye Merckt. Nu heet die de Korenmarkt en het zegt daarmee ook dat hier de boerenhandel gedreven werd. De Korenmarkt, nu (2015) in de steigers voor een aanzienlijke verbouwing, was eeuwenlang een boerenmarkt.

Graan, varkens, kippen en pauw. Hier refereren de straatnamen naar de tijd dat boter kaas, eieren en graan verhandeld werden. We zien nu ook nog veel handel, maar dan in de vorm van hopproducten op de gezellige terrasjes. Meer voor de brouwers dus. De gevels van de pakhuizen van rond 1900 geven de gezellige sfeer van het uitgaansleven in Arnhem.

GPSwalking.nlHistorische Kelders N51 58.882 E5 54.218
Tijdens de wandeling zijn we zelf ietwat verkeerd gelopen, waardoor we enkele historische punten hebben gemist – ergo, geen foto’s. Maar we leiden u verder om dat gemis goed te maken.

Na de Korenmarkt volgen we de Hoogstraat tot iets voorbij de Rijnstraat. Bij de Historische Kelders kunt u na een klein entreebedrag in de oude kelders onder de stad de middeleeuwse sfeer bezichtigen en beleven. Helemaal passend in de historie van deze tocht.

Petersgasthuis N51 58.882 E5 54.218
Dan gaan we terug naar de Rijnstraat. Op nr 71 staat nog steeds het oudste gebouw van Arnhem, het Sint Petersgasthuis. De Ridders deden wel aan ziekenzorg, voor de kruisridders ja, maar niet voor de lokale zieken.

Daarvoor kwamen er in de middeleeuwen drie gasthuizen. Dat waren het Sint-Catharina Gasthuis (voor 1246), het Sint-Anthonie Gasthuis (1395) en dit Sint-Peters Gasthuis (1401). Nog steeds is de DrieGasthuizenGroep hier gevestigd; een organisatie die zorg verleent aan de Arnhemse bevolking.

GPSwalking.nlKetelstraat N51 58.882 E5 54.218
En zo komen we uit in de Ketelstraat. Samen met Steenstraat bekend van het Monopoliespel. En inderdaad, de Middenstand groeit en bloeit hier. Al eeuwenlang! Zijstraten worden genoemd naar de wever, de bakker en de looier, de middeleeuwse gilden hebben zich kunnen handhaven.

Arnhem is een bolwerk van winkels; nergens anders in Nederland vind je zoveel winkels, geconcentreerd in de oude stad als in Arnhem. Waar elders in moderne winkelgalerijen een grote leegstand zichtbaar is, zien we hier winkels in de steigers!

GPSwalking.nlMunt N51 58.920 E5 54.555
De handel leeft hier. Arnhem is altijd een regionale handelsplaats geweest. Met 700 000 inwoners in de agglomeratie is het een waar centrum. Altijd geweest.

Al in 1282 verleende Koning Rudolf van het Rooms-Duitse Rijk aan Graaf Reinald I van Gelre het recht om munt te slaan in Arnhem, Roermond en Harderwijk. Eerst op de Nieuwe Markt, toen in het Petersgasthuis en later in de Bakkerstraat en bij de Sabelspoort.

De Arnhemse gulden, de gouden Rijngulden, was 33 penningen waard. Toen ongeveer de waarde van €0,50, twee dagen loon, zegge nu €100.

Accijnzen N51 58.866 E5 54.556
Internationale handel was er weinig. De stad lag wel aan de Rijn, maar had daar weinig voordeel van. Arnhem is wel een Hanzestad geweest. In 1441 werd het lid van de Hanze. Maar die was toen eigenlijk al over de top heen.

GPSwalking.nlDe handel met Duitsland kreeg pas een flinke omvang toen de Rijn naar de stad toe verlegd was en er een beschutte haven was gebouwd langs de verhoogde Rijnoever. Dat was pas in 1603.

Nee, de stad Arnhem moest het qua inkomen hebben van accijnzen, tol, belastingen en boetes. Accijnzen op vlees, varkens, leer, brood, boter, wijn en bier. Vooral accijns op het maken van bier leverde veel geld op. Op de grondstoffen voor het bier, gruit en hop, moest ook belasting betaald worden.

Arnhem was één van de koplopers van de Middeleeuwse steden als het om de belastingen ging. Vrijwel nergens anders moesten op zoveel producten, zoveel accijnzen worden betaald.

Als rond 1535 een bocht uit de Rijn wordt afgesneden, komt de rivier langs de stad zelf te liggen Dat brengt extra welvaart.

GPSwalking.nlEusebiuskerk of Grote kerk N51 58.741 E5 54.602
Door de Kerkstraat - zie ook het Presickhaeffs Huys (Kerkstraat 19) - komen we uit op het Kerkplein. Het wordt tijd dat we de kerken eens gaan vermelden.

De oudste kerk in Arnhem is de Sint Maartenskerk, die al in 893 wordt vernoemd bij het klooster van Prüm. Nadat door Prüm de overblijfselen van de Heilige Eusebius werden geschonken aan Arnhem, kon op initiatief van Hertog Arnold van Gelre de Grote of Eusebiuskerk worden gebouwd. De oude St Maartenskerk moest daar in 1452 voor wijken. De Grote kerk, gebouwd in Nederrijns-laatgotische stijl was 1470 klaar. Maar tot 1651 werd er aan gebouwd en uitgebreid.

GPSwalking.nlDe omgang van de enorme toren van 93 meter hoog is met een lift te bereiken. In de kerk liggen nog graven onder het parket en de relikwieën van de H. Eusebius worden er nog steeds bewaard.

In 1315 gaf Graaf Reinoud I van Gelre grond aan uit Tiel gevluchte kanunniken. Ze bouwden de Walburgiskerk, de oudste nog bestaande kerk van Arnhem. De kerk valt onder het Kapittel en is dus een immuniteit.

Dat wil zeggen dat, net zoals bij de Commanderij van Sint Jan, het stadsbestuur er niks over te vertellen had. We zullen de Walburgiskerk verder in de wandeling zien. Zie http://eusebius.nl/bezienswaardigheden

GPSwalking.nlKloosters N51 58.752 E5 54.496
Rond 1340 werd ten oosten van de stad het klooster Monnikenhuizen gesticht door de Kartuizerorde en ten westen van de stad volgde het Augustijnerklooster Mariëndaal. Ook het nonnenklooster Bethanië op een landgoed van Burgemeester Presickhave met een speciale schrijfkamer werd 1426 ingewijd.

In 1404 werd binnen de stadsmuren aan de beek (nu Beekstraat) het Agnietenklooster gebouwd. Ook de Minderbroeders van Franciscus stichtten het Broerenklooster in 1488. Logisch dat met al die kloosters van verschillende ordes het moeilijk was om aan voldoende inkomen te komen.

Agnietenklooster - Waalse Kerk
Ook het kloosterleven veranderde drastisch. Nadat in 1580 overgegaan werd naar het gereformeerde geloof werden Bethanië, Mariëndaal en Monnikenhuizen gesloopt. Maar de grafzerken van de vele graven en gravinnen van Gelre aldaar zijn overgebleven.
Het Agnietenklooster werd in 1626 omgevormd tot het St.Catharina Gasthuis. Het klooster zelf is in de 19e eeuw gesloopt, maar de kapel aan de Beekstraat is sinds 1751 in gebruik als de Waalse Kerk. In de zuidgevel is nog steeds de deur en trap te zien, die naar de galerijgang van het klooster leidde.

GPSwalking.nlDan zijn we echt toe aan een lunchpauze. Zeker na de ‘beklimming’ van de toren. Gelukkig gaat het met de lift (€4 p.p.). De toegang tot de Grote Kerk is vanwege een bepaald evenement vandaag niet toegankelijk. Helaas. We hadden graag de relikwieën van Eusebius gezien en ook de graftombe van Karel van Gelre.

We twijfelden tussen het Arnhems Meisje en Dudok. De keuze Dudok, het rijksmonument, de voormalige Van Ranzows Bank, geeft wel enige status.

Vanwege de drukke marktkramen op vrijdag krijgen we geen goed beeld op de grote kerk, het marktplein en zeker niet op het Duivelshuis. Maar de sfeer is geweldig. Aaarbaiuhhhh…

GPSwalking.nlGrote Markt N51 58.746 E5 54.540
Het ziet er nu vredig en druk uit op deze vrijdag. Maar dat is ooit totaal anders geweest.

De volgelingen van Luther en Calvijn hekelden de katholieke opvattingen van de Paus en Karel V. Op niet zachtzinnige wijze werden aanhangers van de nieuwe leer in de Rijn verdronken of op deze Grote Markt levend verbrand.

De kerken werden bestormd en als represaille werden de heiligenbeelden vernietigd: de beeldenstorm. Pas 1578 onder stadhouder Jan van Nassau keerde de rust enigszins terug. Het Calvinisme werd het enig toegestane geloof en katholieken, maar ook Lutheranen, mochten hun geloof niet meer belijden.

Paapse stoutigheden als het zetten van de schoen met Sinterklaas, dansen op bruiloften, proost en carnaval waren uit den boze. Pas in de 18e eeuw kwam er wat meer vrijheid.

GPSwalking.nlDuivelshuis N51 58.750 E5 54.656
Achter de Grote Kerk staat een bijzonder groot huis, middeleeuws, bijna renaissance-achtig. Dit is het voormalig stadskasteel van Karel Hertog van Gelre.

Toen Karel in 1538 overleed nam zijn veldheer Maarten van Rossum het huis over. Hoewel hij een goed bevelhebber en strateeg was is hij toch afgeschilderd als meedogenloos. Niet vanwege hem, maar vanwege de saters (beelden van half mens, half bok) werd het vroeger het Duivelshuis genoemd.

Tegenwoordig is het onderdeel van het erachter liggende stadhuis van Arnhem. Er worden veel huwelijken afgesloten.

GPSwalking.nlHof van Gelre N51 58.738 E5 54.656
En daarmee zijn we in het politieke hart van Gelre en Gelderland gekomen. Na 1515 volgt Karel V, die door huwelijken, erfenissen en verkiezingen koning van Spanje, keizer van Duitsland en heer der Nederlanden wordt.

Tegen zoveel macht is geen kruit opgewassen. Karel van Gelre haalt bakzeil. Arnhem wordt onder Karel V de residentie van zijn Stadhouder. Met de vestiging van de gewestelijke rechtbank, het Hof van Gelre, de Kanselarij en de Rekenkamer wordt Arnhem Gelre’s hoofdstad.

En dat is nog steeds zo.

GPSwalking.nlSchipbrug N51 58.726 E5 54.625
In 1601 heeft Arnhem alleen een veerpont over de Rijn. Maar in 1603 gaat men een schipbrug bouwen. Dat opent enorme perspectieven voor handel en nijverheid in de Betuwe en het land van Nijmegen.

Na de Vrede van Münster wordt het dan nog beter.

Maar ook tegenslagen moeten verwerkt worden: de pest, stadsbranden en vooral de bezetting 1672 door het Franse leger van Lodewijk XIV. Plunderingen en schandalige betalingseisen dwingen tot armoe in Arnhem. De Fransen worden verdreven.

GPSwalking.nlWaaggebouw N51 58.714 E5 54.591
Economisch gezien wordt Arnhem een overslaghaven voor goederen over de Rijn tussen Holland en Duitsland. Het Waaggebouw is daar uit voortgekomen.

Maar vooral het bestuurlijk centrum levert veel banen en aanzien. Het Hof van Gelre en Zutphen, de Rekenkamer, de ambtenarij, allemaal welgestelde hoge heren met pruiken en een levensstijl van de Franse adel. Landhuizen, zomer- en winterverblijven op landgoederen als Zijpendaal, Molenbeke, Hulkenstein…. Het geslacht Brantsen en De Bentincks.

Ambtenaren in Nederlands-Indië, advocaten en commissaris-generaal van de Verenigde Ooostindische Compagnie in Nederlands-Indië zoeken in 1800 een veilige belegging en een rustige plek om van zijn tropenjaren bij te komen. Park Sonsbeek bloeit.

GPSwalking.nlPatriotten N51 58.682 E5 54.605
Alleen de rijke families weten zich te handhaven. Zij gaan het bestuur van de stad uitmaken en leveren de regenten vanaf 1702.

Niet alleen de adel, maar ook de rijkere burgers konden doordringen tot het stadsbestuur. De aristocraten steunden elkaar in huwelijk en baantjes. De rijke regenten waren op de hand van stadhouder Prins van Oranje.

Maar de Patriotten eisten ook inspraak in het bestuur. Dat leidde tot flinke strubbelingen.

Pas als 1795 de Fransen Arnhem opnieuw bezetten krijgen de Patriotten een kans. Vrijheid en Gelijkheid waren OK, maar Broederschap? Ho maar. Eigenlijk kent de hele 18e eeuw een permanente machtsstrijd tussen regenten, burgers, prinsgezinden en patriotten.

GPSwalking.nlHuis der Provincie N51 58.649 E5 54.603
Pas nadat de Fransen weer weg zijn en na de Bataafse Republiek wordt Arnhem in het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden echt officieel de hoofdstad van Gelderland.

Daarmee wordt de driehonderdjarige traditie van Karel V bevestigd in de rechtspraak met het provinciale gerechtshof, de lagere kanton- en arrondissementsrechtbank.

Er komt voor het vervallen Prinsenhof een nieuw Paleis van Justitie en een Gouvernementsgebouw voor de provincie. Dat laatste wordt in 1917 als nieuw Provinciehuis geopend en als gevolg van de vernielingen in de Tweede Wereldoorlog in 1954 heropend als Huis der Provincie. Inmiddels wordt er weer flik uitgebreid en gebouwd in dit gebied van de macht. Het nieuwe Gemeentehuis en Politiebureau completeren dit centrum.

GPSwalking.nlSabelpoort N51 58.633 E5 54.563
Even moeten we een stap terug zetten in de historie, want van al die overheidsgebouwen heeft het er slechts één de oorlog overleefd, en dat is de Sabelspoort. Sabel in de betekenis van zand.

Van de vier Middeleeuwse poorten, Rijnpoort, St.Janspoort, Velperpoort en Sabelspoort is deze laatste alleen overgebleven.

In 1357 als onderdeel van het verdedigingswerk is de poort diverse malen verbouwd. Onder de binnenpoort lag een kaalkelder om ‘daer in misdadigers ende kwaeddoeners’ te sluiten.

GPSwalking.nlHet was ook een tolhuis en een geckhuys of geckentoren. Het Galgenbolwerk had een duidelijke taak in een stad met veel hogere rechtspraak. Simon Stevin bouwde er een buitenpoort voor met ophaalbrug en voorpoort.

Evenals nu raakte de poort geheel ingesloten door bebouwing.

Rijnkade N51 58.575 E5 54.595
Eenmaal door de poort zien we de Rijn liggen. We steken de Singel over en komen op de Rijnkade. De rivier die hier een kade heeft waar passerende schepen kunnen aanmeren. Buiten de late middeleeuwen heeft de haven nooit een grote betekenis gehad. Naar het westen toe zien we de grote herenhuizen van de rijke ambtenaren en bestuurders, het provinciehuis en het machtscentrum.

GPSwalking.nlRijnbrug N51 58.501 E5 54.687
Rond 1900 werd duidelijk dat de schipbrug van 1603 te weinig verkeer aan kon. Dus werd besloten om een vaste oeververbinding aan te leggen. En dat paste precies in het Rijkswegenplan van 1927. 10 april 1935 wordt de Rijnbrug op sobere wijze geopend. Sober omdat men er een tolbrug van wilde maken, waar erg veel protest tegen kwam. Het blijven bestuurders die overheidsgeld willen binnenhalen.

Een jaar later komt Koningin Wilhelmina, maakt een officiële wandeling over de brug en ze spoedt daarna haastig naar Nijmegen, waar ze met veel toeters en bellen de Waalbrug opende.

Met de vaste oeververbinding naar de overkant kon de stadsuitbreiding in de Malbergse polder beginnen.

GPSwalking.nlJohn Frost N51 58.515 E5 54.724
De Rijnbrug speelde een belangrijke rol in de Tweede Wereldoorlog. Je kunt je afvragen of de verlegging van de Rijn in de 17e eeuw een zegen dan wel een vloek voor Arnhem is geweest. Tot driemaal toe zijn de bruggen opgeblazen: 10 mei 1940 door de Nederlanders, oktober 1944 door de Geallieerden en januari 1945 door de Duitsers.

In de hevige strijd eind 1944 als onderdeel van de grootse operatie Market Garden werden veel bommen afgeworpen rond de brug om deze zoveel mogelijk in tact in handen te krijgen. Het was een totale mislukking.

GPSwalking.nlVan de 10 000 manschappen hebben het er slecht 3000 goed van afgebracht. De 101 Airborne Division heeft dapper de strijd aangebonden. De meest dappere held was John Frost, die zijn leven bij de brug opofferde om zijn kameraden te kunnen redden. Sinds 1977 wordt de brug naar hem vernoemd.

Airborne Museum N51 58.558 E5 54.721
Doorlopend tot de brug passeren we een klein herdenkingspark en het Airborne Museum. Pas daar krijgen we een waar beeld van de omvang van de ravage en de ellende voor de mensen die de strijd aangegaan zijn als wel voor de bewoners van Arnhem. Het is goed dat er jaarlijks herdenkingen plaatsvinden. We mogen dit niet vergeten.

GPSwalking.nlPrinsenhof N51 58.617 E5 54.709
En zo lopen we beneden weer terug tussen de overheidsgebouwen door. De naam Prinsenhof komen we nog tegen, maar de daarbij behorende gebouwen zijn in de oorlog volledig platgegooid.

Het Huis van de Provincie, het Gelders Archief, daar tegenover de Waag en de gigantische Eusebiuskerk, het Paleis van Justitie (N51.97872 E5.91163), daar tegenover het Stadhuis van Arnhem (N51.97895 E5.91190) met het Duivelshuis, de Walburgiskerk (N51.97908 E5.91318) en het Politiebureau. Voorwaar een zware top in hartje Arnhem!

GPSwalking.nlWaalse Kerk N51 58.830 E5 54.747
Als we verder langs de Waalse Kerk komen zien we een balkon aan de zuidgevel. Opvallend. Het was de deur naar de galerijgang van het voormalige Agnietenklooster die de kapel met het kloostergebouw verbond.

Na de Spaanse veroveringen in de zuidelijke Nederlanden aan het einde van de zestiende eeuw vluchtten veel calvinisten uit deze gebieden naar het noorden, voornamelijk naar Holland. Zo wilden zij de verwachte vervolging door de rooms-katholieken ontlopen. De Walen kwamen in dusdanig groten getale, dat zij aparte Franstalige gemeentes oprichtten.

Door toenemende integratie van deze vluchtelingen in de Nederlandse samenleving, met name in de achttiende eeuw, daalde het aantal Waalse gemeentes snel.

We staan nu in de Beeklaan, waar in het allereerste begin de St Jansbeek gestroomd heeft naar de Rijn verderop. Langs de Rijn lagen de weilanden voor het vee. Hier zullen dus wel de eerste boerderijen gestaan hebben.

GPSwalking.nlBolwerkplantsoenen N51 58.871 E5 54.834
Nadat Arnhem in 1817 officieel de hoofdstad van Gelderland is geworden, krijgt het in hetzelfde jaar van Koning Willem I toestemming om de buitenwerken te veranderen in bolwerkplantsoenen.

In twintig jaar tijd worden de oude stadsmuren met de grond gelijk gemaakt. Het puin wordt gebruikt om de stadsgracht, de singels, te dempen. De bolwerken verdwijnen hierbij.

Op bijzondere wijze wordt gebruik gemaakt van de ontstane ruimte en de hele singel wordt aan de oost- en noordkant een prachtig park.

GPSwalking.nlGrote villa’s N51 58.902 E5 54.919
Met het verdwijnen van de stadsmuur staat de stad nu direct in verbinding met de natuur. Rijke mensen uit het westen van het land worden door de ligging van Arnhem aangetrokken. Grote villa’s verrijzen langs het Nieuwe Plein.

Het gemeentebestuur richt haar aandacht vooral op het aantrekken van nog meer welgestelden. Als centrum van het gewestelijke bestuur en de rechtspraak trok de stad bestuurders, rechters, griffiers, notarissen aan. In 1853 presenteert stadsarchitect H.J. Heuvelink een nieuw uitbreidingsplan. Met dit plan verdwijnen de laatste vestingwerken en wordt villabouw langs de singels en de uitvalswegen (Utrechtseweg, Velperweg, Amsterdamseweg) mogelijk gemaakt.

GPSwalking.nlStadstheater N51 58.857 E5 54.810
In Stadstheater Arnhem vindt u toneel, dans, jeugdtheater, cabaret, opera, beeldend theater en musicals.

Het gebouw stamt uit 1938 en was vanaf 1956 het huis van Toneelgroep Theater en zijn erfopvolgers. Introdans is vaste huisbespeler van de grote zaal sinds 1973 en tezamen met het Ensemble voor de Jeugd brengen zij jaarlijks 5 premières uit in Arnhem.
In 2015 werd de naam van Schouwburg Arnhem veranderd in Stadstheater Arnhem. Sinds 1997 zijn de concertzaal Musis Sacrum (nu Musis) en Schouwburg Arnhem onder één directie gebracht.

GPSwalking.nlOud-Indiëgangers N51 58.909 E5 54.839
De oud-Indiëgangers lieten villa’s bouwen langs de Velper-, Utrechtse- en Amsterdamseweg. Veel Arnhemmers vonden bij hen werk als huis- en tuinpersoneel.

Ook de middenstand en het culturele leven floreerden door hun komst. Arnhem stak ’s-Gravenhage naar de kroon en dat leverde de titel ‘Haagje van het Oosten’ op.

Nog steeds heeft Arnhem een goede band met Indië. Bronbeek bij Velp biedt nog steeds onderdak aan Indië-veteranen.

GPSwalking.nlHet waren de rijk geworden handelaren, oud-officieren en suiker- en tabaksplanters die in Arnhem van hun geld en oude dag wilden genieten. Vooral tussen 1845 en 1875 stroomden ze naar de stad. De laatste commissaris-generaal van de VOC, Sebastiaan Nederburgh, liet rond 1800 een buitenverblijf bouwen dat later uit zou groeien tot de theeschenkerij Sonsbeekpaviljoen.

Burgemeester Emile C. Sweerts de Landas die van 1899-1904 de stad bestuurde, had voor zijn ambtsaanvaarding in Arnhem vijfentwintig jaar gewerkt op het gouvernementspaleis Buitenzorg op Java. Twee voorbeelden van de vele Indischgasten in Arnhem.

Musis Sacrum N51 58.969 E5 54.818
Musis Sacrum (Latijn voor 'gewijd aan de Muzen') is een concertzaal en zalencentrum in Arnhem, aan het Velperplein. Het gebouw stamt uit 1847 en is ontworpen door de architect H.W. Fromberg. In 1888-1890 werd het verbouwd en uitgebreid. Sindsdien is het de thuisbasis van Het Gelders Orkest (vroeger de Arnhemse Orkest Vereniging geheten).

GPSwalking.nlIn de loop der jaren hebben vele verbouwingen, uitbreidingen, restauraties en renovaties plaatsgevonden. Tegenwoordig heeft Musis Sacrum een concertzaal met 950 zitplaatsen en diverse andere zalen.

Steenfabrieken N51 59.002 E5 54.776
De grote bouwprojecten lokken weer vele arbeiders. De dienstboden, tuinlieden en ander huispersoneel hadden ook onderdak nodig. Tussen 1830 en 1880 verdrievoudigde het aantal inwoners van iets meer dan 13.000 naar ruim 40.000.

De ergste arbeiderssloppenwijken worden opgeruimd en de nieuwe arbeiderswijken Klarendal, Weerdjes, Ruiterstraat, Rietebeek, worden uit het zicht, achter de villa’s en de spoordijk gepland. De toestand van de arbeiders blijft erbarmelijk.

Er wordt veel gebouwd. Dus zijn er veel stenen nodig. Langs de rivier verrijzen enkele steenfabrieken, waar voor veel kinderen ‘mogen’ werken. Kinderarbeid wordt als normaal ervaren.

GPSwalking.nlEnka N51 58.977 E5 54.723
Langzaam komt er ook wat industrie op gang. De Arnhemsche Bandfabriek en in 1911 startte aan de Vosdijk de bouw van de Enka-fabriek. Directeur Jacques Hartogs bracht met de Enka (Eerste Nederlandsche Kunstzijdefabriek Arnhem) de moderne industriële wereld naar de groene burgerstad.

In de kunstzijdespinnerij (viscose-rayon) en andere fabrieksonderdelen werkten in de loop der jaren duizenden Arnhemmers.

Gele Rijders N51 58.996 E5 54.541
Terug de stad in komen we uit bij de trompetspeler te paard. Arnhem heeft een lange en rijke traditie als garnizoensplaats. Verschillende kazernes, een militaire broodbakkerij in Klarendal, de aanwezigheid van zowel soldaten als marechaussee en het militair opvangtehuis Bronbeek maakten van Arnhem een echte legerplaats.

GPSwalking.nlZo was vanaf 1893 de (in de oorlog verwoeste) Willemskazerne de thuisbasis voor Het Korps Rijdende Artillerie. De hoog op het paard gezeten Gele Rijders waren in hun kleurige uniformen in Arnhem graag gezien, geïllustreerd in het gezegde: geen betere vrijer dan een Gele Rijjer.

Gele Rijdersplein N51 59.008 E5 54.449
In 1963 gebeurde het onmogelijke, de in Schaarsbergen gelegerde elfde afdeling veldartillerie werd omgedoopt tot Rijdende Artillerie. De Arnhemse blijdschap over de heroprichting van hun Gele Rijders werd vereeuwigd met het standbeeld de Gele Rijder op het Gele Rijdersplein van Gijs Jacobs van den Hof.

De NATO Taptoe en vooral het defileren van tweehonderd oud-rijders in 1961 op het net geopende Gele Rijders Plein werden enthousiast ontvangen. Helaas is deze traditie, zoals zoveel in Arnhem historie van vroeger geworden….

Vier jaar na de val van de muur in 1989 werd in Arnhem de Luchtmobiele Brigade gevestigd. Vanaf 2003 trekken de in de Oranjekazerne gelegerde militairen met de rode baret over de hele wereld uit voor vredes- en opbouwwerk.

GPSwalking.nlArnhemse trolleybus N51 59.047 E5 54.372
De Arnhemse trolleybus is het enige nog bestaande trolleybusnetwerk in de Benelux en één van de grootste in West-Europa.

Al in de jaren dertig van de twintigste eeuw waren er plannen om tramlijnen van de in 1911 opgerichte Gemeente Electrische Tram Arnhem (GETA) om te zetten in trolleybuslijnen.

De vernieling van de remise van de Arnhemse tram tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 maakte een eind aan de tramexploitatie. Daardoor kwamen plannen voor een trolleybusnet in een stroomversnelling. De GETA ging verder onder de naam Gemeente Vervoerbedrijf Arnhem (GVA) en op 5 september 1949 werd de eerste trolleybuslijn, lijn 1 tussen Arnhem en Velp, geopend.

GPSwalking.nlRhijnspoorweg N51 59.090 E5 54.373
Rondom de landhuizen werden parken en tuinen onder architectuur aangebracht. In de achttiende eeuw waren het vooral de barokke en classicistische tuinen die opgang deden. Rechte, strakke wandelpaden liepen langs keurige rechthoekige perken. De romantische Engelse landschapsstijl deed in de negentiende eeuw haar intrede.

Een ander groot bouwproject scheidt Arnhem weer van de natuur. In 1845 is de treinverbinding met Utrecht-Amsterdam, de Rhijnspoorweg, in gebruik genomen.

GPSwalking.nlArnhem - Na de oorlog N51 59.350 E5 54.305
We zien even om. Een modern stad in de verte. Na de oorlog verandert Arnhem tot een stad met ruim 150 000 inwoners. De groeikernen liggen buiten de oude stad. Naar het oosten toe groeit de stad tot aan Velp en in het westen tot Oosterbeek. Tussen de nieuwe wijken blijven de Parken Sonsbeek, Zijpendaal en Klarenbeek als een groene oase bestaan.

Over de Rijn zien we nu de moderne uitbreiding tot aan Huissen. Mooie wijken, goed toegankelijk en prettig om te wonen. Arnhem is nu een stad van de moderne winkelende mens die in het hart van de stad de hoogste winkelconcentratie van ons land kent.

GPSwalking.nlHuis Sonsbeek N51 59.442 E5 54.288
Tot slot gaan we ons nog even begeven in de rol van moderne koloniaal, wandelend door het Sonsbeek park tot de bron van de Jansbeek op Zijpendaal.

De grote huizen aan deze en gene zijde van de door de felle zon beschenen groene heuvel tonen de glorie van weleer. Vanaf 1900, als de Gemeente Arnhem eigenaar is geworden van het landgoed worden de poorten geopend voor het publiek.

De theeschenkerij, de Boerderij en het Paviljoen dragen ertoe bij dat de toeristen zich een drankje op het terras kunnen veroorloven. Ooit begonnen als de ‘considerabel en overheerlyke buitenplaats De Wiltbaan genaamd’ genieten we van het prachtige uitzicht.

GPSwalking.nlWatermolens N51 59.517 E5 53.995
Bij de Grote Vijver, en langs de Jansbeek zien we – zoals we ook aan het begin van de wandeling hebben gezien, de waterval van de voormalige watermolen. Niet één, maar wel tien watermolens draaiden op de beek. Drie daarvan stonden in de stad. Alleen de Witte Watermolen en de Agnieten/Begijnenmolen (nu Watermuseum) zijn er nog van over.

In 1281 stond al een Gelderse Molen aan de Beek bij de grote waterval. Naast het klooster waren ook de Ridders eigenaar van enkele molens, die daaruit hun inkomsten haalden.

GPSwalking.nlZypendaal N51 59.959 E5 53.583
Huis Zypendaal (uitspraak ‘Siependaal’) is een buitenplaats, in de jaren 1762-1764 gebouwd voor de rijke en machtige Arnhemse regentenfamilie Brantsen.

De familie had al een groot woonhuis in de binnenstad (Bakkerstraat), maar wilde een buitenhuis voor de zomermaanden. Het huis bleef tot 1926 bewoond door de familie.

Bron van de Jansbeek N52 00.056 E5 53.573
Dan, uiteindelijk, komen we bij de bron van de Jansbeek. Duidelijk herkenbaar als een spreng waar de rivier ontstaat uit grondwater dat uit de helling naar buiten stroomt.

GPSwalking.nlNa enige overpeinzingen op een bankje is het wel erg mooi te constateren dat van hieruit eeuwenlang water heeft gevloeid voor de Arnhemmer. Het heeft zijn invloed gehad op Ridders, de Begijnen, de Aristocratie, de Kerken, Parken, Cultuur en Bestuur.

En nu op u, beste wandelaar...

Een wandeling door de tijd.

Startpunt

  • START/FINISH/PARKEREN Zijpendaalseweg 131 Arnhem N51 59.572 E5 53.856
  • NS station Arnhem N51 59.130 E5 53.934

Geraadpleegde websites:

POI’s

  • Arneym N51 59.510 E5 53.941
  • Watermolenbeek N51 59.481 E5 53.991
  • Romeinse tijd N51 59.367 E5 54.165
  • Watermuseum N51 59.324 E5 54.086
  • Stadsrechten N51 59.178 E5 54.098
  • Singel N51 59.011 E5 54.330
  • Ridders van Sint Jan N51 58.955 E5 54.433
  • Bourgondiërs/Habsburgers N51 58.927 E5 54.379
  • Karel van Gelre. N51 58.934 E5 54.400
  • Gelderse Kwartieren N51 58.943 E5 54.340
  • Nieuwe Markt - Korenmarkt N51 58.945 E5 54.260
  • Historische Kelders N51 58.882 E5 54.218
  • Petersgasthuis N51 58.882 E5 54.218
  • Ketelstraat N51 58.882 E5 54.218
  • Munt N51 58.920 E5 54.555
  • Accijnzen N51 58.866 E5 54.556
  • Eusebiuskerk of Grote kerk N51 58.741 E5 54.602
  • Kloosters N51 58.752 E5 54.496
  • Grote Markt N51 58.746 E5 54.540
  • Duivelshuis N51 58.750 E5 54.656
  • Hof van Gelre N51 58.738 E5 54.656
  • Schipbrug N51 58.726 E5 54.625
  • Waaggebouw N51 58.714 E5 54.591
  • Patriotten N51 58.682 E5 54.605
  • Huis der Provincie N51 58.649 E5 54.603
  • Sabelpoort N51 58.633 E5 54.563
  • Rijnkade N51 58.575 E5 54.595
  • Rijnbrug N51 58.501 E5 54.687
  • John Frost N51 58.515 E5 54.724
  • Airborne Museum N51 58.558 E5 54.721
  • Prinsenhof N51 58.617 E5 54.709
  • Waalse Kerk N51 58.830 E5 54.747
  • Bolwerkplantsoenen N51 58.871 E5 54.834
  • Grote villa’s N51 58.902 E5 54.919
  • Stadstheater N51 58.857 E5 54.810
  • Oud-Indiëgangers N51 58.909 E5 54.839
  • Musis Sacrum N51 58.969 E5 54.818
  • Steenfabrieken N51 59.002 E5 54.776
  • Enka N51 58.977 E5 54.723
  • Gele Rijders N51 58.996 E5 54.541
  • Gele Rijdersplein N51 59.008 E5 54.449
  • Arnhemse trolleybus N51 59.047 E5 54.372
  • Rhijnspoorweg N51 59.090 E5 54.373
  • Arnhem - Na de oorlog N51 59.350 E5 54.305
  • Huis Sonsbeek N51 59.442 E5 54.288
  • Watermolens N51 59.517 E5 53.995
  • Zypendaal N51 59.959 E5 53.583
  • Bron van de Jansbeek N52 00.056 E5 53.573

 
 

Helaas zijn er nog geen reacties beschikbaar. We willen u van harte uitnodigen om een reactie te plaatsen. Klik op de blauwe knop "Toevoegen" om een nieuwe reactie te plaatsen.