Home
Home Over ons Workshops Links Reviews GPS info Gastenboek Contact Zoeken
  Stadswandeling Haarlem

Volg GPSwalking op Twitter



Korte beschrijving

Barteljoris, Zijlweg en Houtstraat kennen we van Monopoly. De winkelstraatjes van deze stad liggen in Haarlem. En al eeuwen lang is dit een centrum van Handel en Cultuur. Daar gaan we kijken en genieten van prachtige geveltjes in een modern jasje. Levendig in deze tijd met eerbiedige rustplekjes waar het mooi zitten is tussen de gehaaste fietsers. We ervaren geen contrasten tussen de tijdsverschillen. Het is alsof de eeuwenoude huisjes perfect passen in de 21e eeuw. Alsof ze ook bij deze tijd horen.

Monumenten, grachten, musea en grote kerken. De stad staat er vol mee. We moeten keuzes maken. Omdat we ook enkele musea willen bezoeken, de Bavo van binnen willen bekijken en enkele van de zeer vele terrasjes willen meepikken trekken we een hele dag uit voor deze wandeling. We hoeven niet te rennen of een lange afstand af te leggen.

We kunnen zomaar genieten van Haarlem.


Routebeschrijving

Een GPS Stadswandeling van 8 km door het centrum van Haarlem.
De paden op deze wandeling zijn geheel verhard.
Onderweg is alom een horecagelegenheid.
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.

  De kenmerken
  startpunt Haarlem: parkeerplaats Centraal Station
  positie Noord-Holland, Nederland. Coördinaten: N52.378185 E4.636376
  afstanden 8.0 km,
  type Cultuur/Stad
  begaanbaarheid Doorgaans goed begaanbaar
  scootmobiel Nee
  honden Aangelijnd
  horeca Onderweg
  Datum wandeling 26-10-2016

  Langere beschrijving
 

GPSwalking.nlStart/finish/parkeerplaats N52 23.285 E4 38.282
Parkeren blijkt moeilijk en kostbaar in Haarlem. Het wordt ons aangeraden om met de trein te gaan. Dat doen we.

We komen aan op het NS Station van Haarlem. Het oudste station van Nederland.

Vandaaruit gaan we de stad in rechtstreeks richting Centrum.

Meteen al zien we een mooi standbeeld dat helemaal bij de stad zal passen.

GPSwalking.nlSpoorlijn Amsterdam - Haarlem N52 23.284 E4 38.200
In 1839 reed op de spoorlijn Amsterdam - Haarlem de eerste trein in Nederland.

Het oorspronkelijke stationsgebouw werd in 1906-1908 vervangen door een nieuw gebouw van D. Margadant aan de nu hooggelegen spoorlijn. Opmerkelijk zijn de twee verschillende in- en uitgangsgebouwen en de plaats van de wachtkamers en restauratie op het eilandperron. Het is het enige station in Nederland in de Art Nouveau of Jugendstil-stijl, en een van de markantste gebouwen in de stad Haarlem. In het gebouw zijn vele tegeltableaus aangebracht.

Het oude station staat op het perroneiland. De overkapping gaat er ruim overheen. Dat is zo bijzonder geweest, dat alle perrons in de grotere stations een soortgelijk servicecenter met koffie, wachtkamer en versnaperingen kent.

GPSwalking.nlKenau Simonsdochter Hasselaer N52 23.236 E4 38.218
Lopen we dan vanuit het station naar het centrum van de oude stad, dan passeren meteen al twee markante figuren. Het zijn Wigbolt Ripperda en Kenau Simonsdochter Hasselaer. Beide zijn ze sterk betrokken geweest bij de belegering van Haarlem in de 80-jarige Oorlog.

Kenau Simonsdochter Hasselaer (1526-1588/1589) was een scheepsbouwer en houthandelaar die bekend is geworden door de legende over haar verzet bij de verdediging van Haarlem tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Reeds aan het einde van de zestiende eeuw ontstonden verhalen over Kenau als een uitzonderlijk moedige vrouw tijdens het beleg van Haarlem. Haar rol tijdens de reparaties van de verdedigingswerken is in de loop der tijd steeds verder opgeblazen, totdat zij eind negentiende eeuw zelfs geacht werd een leger van 300 vrouwen te hebben aangevoerd in de strijd tegen de Spanjaarden.

GPSwalking.nlWigbolt Ripperda N52 23.236 E4 38.218
Wigbolt rijksbaron Ripperda tot Winsum (Winsum, Groningen, omstreeks 1535 - Haarlem, 16 juli 1573) was een telg uit het oudadellijke geslacht Ripperda en maakte aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog deel uit van het leger van Willem van Oranje. De calvinist Wigbolt Ripperda is de geschiedenis ingegaan als de man die leiding gaf aan de Haarlemmers tijdens het beleg van Haarlem, een maandenlange militaire uitputtingsslag die duurde van december 1572 tot juli 1573 en waarbij duizenden het leven lieten.

Nadat Ripperda samen met onder meer Kenau Simonsdochter Hasselaer en de andere Haarlemmers de stad zeven maanden lang had verdedigd tegen de Spaanse troepen, gaf de uitgeputte Haarlemse bevolking zich op 12 juli 1573 over. Op 16 juli werd Ripperda onthoofd op `t Sant (later hernoemd tot "De Grote Markt"). Ook enkele honderden van zijn medestanders werden na de overgave door de bezetter vermoord.

In Haarlem is voormalige Ripperdakazerne naar hem vernoemd.

GPSwalking.nlHaarlem N52 23.155 E4 38.179
De Herenstraat, de Parklaan en de Nieuwe Gracht zijn straatnamen die aangeven dat hier de grote heren van de stad woonden. En ja, de panden aan de Nieuwe Gracht worden aangeboden voor 1,5 miljoen euro. Of een appartement van 50m2 doet al gauw 1,5 duizend euro aan huur.  Aan deze gracht alleen al staan 40 geregistreerde monumenten. Haarlem is dan ook met meer dan 4.000 Rijks- en Gemeentemonumenten de tweede Monumentenstad van ons land.

Aan de Grote Markt, waar we straks komen, het oudste deel van de stad en ooit toernooiveld van de Graven van Holland, liggen het middeleeuwse Stadhuiscomplex, de Hoofdwacht, de Grote of St. Bavokerk en de Vlees- en Vishal.

GPSwalking.nlMaar ook elders in het centrum kun je prachtige monumenten bewonderen, zoals De Waag, Hodshon Huis, Amsterdamse Poort en Kathedrale Basiliek St. Bavo. Ook kun je de hofjes bezoeken, waarvan het oudste dateert uit 1395.

We gaan verder langs de Nieuwe Gracht. Bij de brug rechtsaf de Jansstraat in.

We passeren de St. Josephkerk, net voor de voormalige Sint Janskerk – nu Noord-Hollands Archief – gaan we links de Donkere Begijnhof en dan rechts Begijnhof in naar de oudste kerk van Haarlem: de Waalse Kerk.

Het verrassende Begijnhof…..

GPSwalking.nlOorsprong Haarlem N52 23.083 E4 38.274
Het blijkt dat al 1500 jaar voor onze jaartelling mensen woonden in de omgeving van het Spaarne. Van geestnederzetting op een strandwal groeide "Haralem"  uit tot de zetel van de graven van Holland.

Door de gunstige ligging aan de rivier ontwikkelde de stad zich razendsnel. Haarlem behoort tot de middelgrote steden in de Randstad. De gemeente telt 158.305 inwoners en is daarmee na Amsterdam de tweede grootste stad van Noord-Holland en de twaalfde gemeente van Nederland.

Haarlem wordt voor het eerst genoemd in een document uit de 10e eeuw. In 1245 kreeg het stadsrechten van Willem II van Holland. Aan het eind van de middeleeuwen was Haarlem een van de belangrijkste steden van Holland geworden. In de Vroegmoderne Tijd ontwikkelde de stad zich op industrieel gebied als textielstad en op cultureel gebied als schildersstad.

GPSwalking.nlBegijnhof N52 22.945 E4 38.332
Het Begijnhof in Haarlem dateert uit 1262 toen pastoor Arent van Sassenheim zijn huis, erf en boomgaard afstond aan een gemeenschap van begijnen. Het begijnhof was geen klooster of hofje maar een gemeenschap van vrouwen die een religieus en kuis leven leidden.

Het was omgeven door een muur met poort en bestond uit ongeveer vijftig woningen, vijf conventen (gemeenschappelijke woningen) voor onvermogende begijnen, een kerk, een bakhuis, slachthuis en poorthuis.

De huidige Waalse Kerk aan het Begijnhof nummer 30 was toentertijd het gebedshuis van de begijnen.

GPSwalking.nlWaalse Kerk N51 48.845 E4 39.943
Het is de oudste kerk van Haarlem, gebouwd in 1348. Rond 1400 werd het koor verhoogd en zijn er fresco`s aangebracht. De ingang met een driehoekig fronton en guirlande is uit 1670.

Omdat Haarlem zwaar geleden had onder het beleg door de Spanjaarden schonken de Staten van Holland in 1586 alle door hen geconfisqueerde katholieke bezittingen aan de stad Haarlem als compensatie voor de schade.

Het stadsbestuur van Haarlem wees de voormalige Begijnhofkapel – tegenover de toren van de Waalse kerk - toe aan de Franstalige protestanten die er vanaf 1590 diensten hielden in hun eigen taal.

Vluchtelingen N52 22.944 E4 38.360
De Waalse kerk was een echte vluchtelingenkerk: in de 16e eeuw waren Vlaamse protestanten op de vlucht geslagen voor de heersende katholieke Spanjaarden. De Spaanse overheid stelde hun de keuze: zich bekeren tot het katholieke geloof of vertrekken. Meer dan honderdduizend protestanten kozen voor de laatste optie.

GPSwalking.nlZo'n 20.000 vluchtelingen kwamen in Haarlem terecht, waaronder ook Franstalige Walen. In de 17e eeuw kwamen de hugenoten naar Nederland nadat de Franse overheid in 1685 het Edict van Nantes had ingetrokken. Daarmee kwam er een einde aan de geloofsvrijheid en ontstond er een grote vluchtelingenstroom.

Zo`n tweeduizend Franse hugenoten vestigden zich in Haarlem en sloten zich aan bij de Waalse kerk.

Als we dan rond de Waalse Kerk verder gaan kijken we recht in de roodgekleurde etalage van de Exploitatiemaatschappij `t Poortje N.V.

Het blijkt dat de begijntjes van toen plaats gemaakt hebben voor de vrouwtjes van lichte zeden van nu.

Totaal onverwacht zijn we in het prostitutiekwartier van Haarlem beland.

GPSwalking.nlProstitutie in Haarlem N52 22.921 E4 38.402
De prostitutie in Haarlem is beperkt van omvang in vergelijking met andere Nederlandse steden. De hoerenbuurt van Haarlem is gelegen rond het Begijnhof. De buurt kent drie plaatsen waar raamprostitutie wordt bedreven: het Steegje (vrij entree) het Poortje (entreegeld) de Rode Lantaarn (vrij entree).

In de buurt zijn ook nog een paar "losse" ramen. Het Steegje en De Rode Lantaarn zijn zogenoemde binnenstraten, de ramen zijn te vinden in een pand waarbij Het Steegje eruitziet als een echte straat en De Rode Lantaarn als een plein. Het Poortje is gevestigd in een afgesloten hofje in het voormalige Begijnhof. Om Het Poortje binnen te komen moeten klanten geld in een automaat werpen, pas daarna gaat het draaihek open. De meeste Haarlemse prostituees zijn van Oost-Europese afkomst.

GPSwalking.nlProstitutie is in Nederland gelegaliseerd. Op deze wijze is prostitutie uit de illegaliteit gehaald, is het stiekeme taboe verdwenen. Daardoor is voor sexwerkers medisch toezicht, hygiëne, uitbuiting en onderdrukking grotendeels uitgebannen. In sommige plaatsen is zelfs sociale en maatschappelijke erkenning verkregen voor behoeftebevrediging van gehandicapten en langdurig zieken. Dit ter verlichting en mentale opluchting van verplegend personeel.

Maar als voormalig jurist blijft bij mij toch de vraag of het UVW aan werkloze vrouwen dit werk mag aanbieden als passende arbeid. Dus helemaal uit de taboesfeer vind ik prostitutie niet.

Maar u kunt veilig verder wandelen voor `t Poortje rechts en links langs de Rode Lantaarn. We komen uit op de Bakenessergracht.

Industriestad N52 22.916 E4 38.438
De meeste inwoners van de stad halen hun inkomen uit de industrie. Van de 13e tot en met de 17e eeuw was Haarlem een belangrijke textielstad.

In de stad zijn gedurende vier eeuwen vooral laken, linnen en wol geproduceerd. Ook was gedurende de middeleeuwen het brouwen van bier een van de belangrijkste economieën in de stad. Het water uit het Spaarne werd hiervoor gebruikt.

GPSwalking.nlNa de industriële revolutie van de 19e eeuw werd Haarlem een echte industriestad. Verschillende bedrijven vestigden zich in de stad en langs het Spaarne. Deze rivier vormde samen met de in de 19e eeuw aangelegde spoorverbindingen met Amsterdam en Leiden de belangrijkste verbindingen met de rest van westelijk Nederland.

De fabriek van J.J. Beijnes fabriceerde van oorsprong rijtuigen en trams en is later onder de naam Koninklijke Fabriek van Rijtuigen en Spoorwagen ook treinstellen gaan produceren. In 1890 werd in Haarlem het chocoladebedrijf Droste opgericht aan het Spaarne.

De Drostefabriek is nu een restaurant Chocoase. Het bedrijf zelf is tegenwoordig gevestigd in Vaassen. Nu is Haarlem een stad die vooral bedrijven uit de dienstensector, zoals winkels, horeca en zakelijke dienstverleners, en publieke instellingen als scholen en overheidsinstellingen huisvest.

Ook toerisme vormt een belangrijke tak binnen de Haarlemse economie. We zijn hier deelgenoot van.

GPSwalking.nlBakenessergracht N52 22.886 E4 38.444
Van oorsprong was Bakenes een landtong ten zuidoosten van het centrum van Haarlem, vrijwel omsloten door een bocht in het Spaarne.

De naam is waarschijnlijk afgeleid van nes (neus) en wijst op de vorm van de landtong, waarop een baken voor de schepen zou hebben gestaan.

In de 14e eeuw kwam dit gebied binnen de stadsgrenzen van de stad te liggen; voordien was de Bakenessergracht de grens van Haarlem.

In de jaren 30 van de twintigste eeuw waren er plannen de gracht te dempen. Door onder meer de inspanningen van de Rijnlandsche Academie, opgericht door Harry Prenen en Godfried Bomans, werd dit – gelukkig - voorkomen.

GPSwalking.nlDe gracht loopt van de Nieuwe Gracht tot het Spaarne. Drie bruggen (de Wildemansbrug, de Begijnebrug en de Korte Jansbrug) verbinden de westkade met de oostkade.

We steken de Begijnebrug over richting Bakenesserkerk met de bijzonder mooie witte toren. De kerk is minder… maar uiteindelijk komen we uit op het Spaarne.

Daar steken we de brug over naar het mooiste stukje Haarlem: de Scheepmakersdijk met de werf, het restaurant en de molen.

We gaan daar even een pauze inlassen.

GPSwalking.nlBakenesserkerk N52 22.897 E4 38.507
De Bakenesserkerk is een kerk in de buurt Bakenes. Opvallend is de witte toren, die vrijwel gelijk is aan de toren van de Grote of Sint-Bavokerk op de Grote Markt.

De Bakenesserkerk was oorspronkelijk een grafelijke kapel gewijd aan Maria. Vermoed wordt dat deze kapel dateert uit de dertiende eeuw. De kerk zelf dateert waarschijnlijk uit de vijftiende eeuw. De westzijde van de kerk ligt aan de Vrouwestraat, op minder dan een steenworp afstand van de Bakenessergracht in Haarlem.

Kerkdiensten vinden allang niet meer plaats in de kerk. De witte toren is bezit van de gemeente Haarlem en wordt door de gemeente onderhouden. De kerk zelf werd in 1997 door de hervormde gemeente afgestoten en samen met de kosterswoning verkocht aan een particuliere kunsthandelaar. Deze heeft de kosterswoning en kerk gescheiden en de kosterswoning apart verkocht.. De kerk werd daarna af en toe gebruikt voor exposities en feesten en partijen.

GPSwalking.nlSpaarne N52 22.955 E4 38.606
Een grote rivier is het niet en is het ook nooit geweest. Maar voor de geschiedenis van Haarlem staat de betekenis van die rivier buiten kijf. Het Spaarne meandert met zijn S-vormige krul al vele eeuwen door de stad. Veel van de activiteiten die Haarlem groot maakten, waren mogelijk door de ligging aan dit water.

Vóór de komst van de spoorwegen en het moderne wegverkeer was het Spaarne de levensader die Haarlem met de wereld verbond. Sommige steden danken hun groei aan hun betekenis voor het landsbestuur of aan hun militair-strategische ligging of aan een kasteelheer.

Andere steden, en daartoe behoort Haarlem, groeiden door handel en industrie. Voor een omvangrijke handel- en industriesector is de toegang tot open vaarwater nog steeds belangrijk, vroeger was het zelfs essentieel. Maar oorspronkelijk deed het Spaarne, net als andere rivieren, niets anders dan overtollig water van het land naar zee brengen. Dit deed hij al ver voor het begin van onze jaartelling.

Interessante materie die we halen van de volgende website. Op het terras leidt dat tot meer kennis over de basis van Haarlem.

GPSwalking.nlAls we dan de Catharijnebrug oversteken maken we de oerhollandse foto`s van het water met op de kade de windmolen en daarvoor de huisjes en de scheepswerf. Mooier kan het niet.

Het is zo aantrekkelijk dat we daar naartoe gaan en op het terras van Restaurant Zuidam gaan lunchen. We nemen even de tijd om de volgende informatie tot ons te nemen……

Maar vooraf nemen we een heerlijk schuimende wijn, een Prosecco di Valdobbiadene. Het is geen frizzante – nooit meer kopen - maar een superieure Spumante.

Het restaurant bevalt ons zo goed, dat we besluiten om een tafel te reserveren voor de avond….

GPSwalking.nlZuidam N52 23.007 E4 38.561
Van dezelfde website halen we interessante informatie over het ontstaan van dit land. Ruim zevenduizend jaar geleden lag de Noordzeekust nog bijna honderd kilometer landinwaarts. Holland en Zeeland bestonden nog niet, daar heersten het eb en vloed van de wereldzeeën. Het klimaat veranderde en de temperaturen daalden.

Langzaamaan trok het zeewater zich terug. Tijdens die terugtrekking vormden zich, ongeveer parallel aan de huidige kustlijn, zogenaamde strandwallen. Die strandwallen bestonden uit schelphoudend zand. Ze bleven ook bij vloed boven het zeewater uitsteken. Het was het begin van het duinvormingsproces. Die wallen werden geleidelijk hoger omdat taaie grassen, zoals helmgras, er op groeiden, verstuiving tegengingen en nieuw aangewaaid zand vasthielden. De vlakten tussen de strandwallen werden meer en meer van het zeewater afgeschermd en vielen droog. In de loop der eeuwen ontstond daar veengrond, die aangroeide totdat ook deze boven de gemiddelde hoogte van het zeewater lag. Van die veengronden zocht het overtollig regenwater zich een weg naar zee. Stromen en riviertjes ontstonden. Een daarvan was het Spaarne, dat niet alleen regenwater van het veen afvoerde, maar ook bijvoorbeeld het water dat opgeslagen lag in de strandwal waarop veel later de oude binnenstad van Haarlem verrees.

GPSwalking.nlOp de strandwallen kwamen de eerste menselijke nederzettingen tot stand, daarna, te beginnen in de negende eeuw, werd het veengebied ontgonnen en verschenen daar kleine boerengemeenschappen. In het begin van de twaalfde eeuw was Haarlem inmiddels een kleine stad aan een bocht in het Spaarne. Dit riviertje liep uit in het IJ, toen nog een brede waterplas die van onder het huidige Beverwijk tot boven Amsterdam reikte. De Zuiderzee, zoals we die kenden voor de bouw van de Afsluitdijk, bestond nog niet. Het grootste gedeelte daarvan was nog laagliggend land, maar zonder veel bescherming tegen de zee. Door een reeks orkanen in de tweede helft van de twaalfde eeuw, die gepaard gingen met grote aanvallen van de zee op het land, veranderde die situatie dramatisch. Enorme landoppervlakten werden weggeslagen, de Zuiderzee ontstond en het IJ kwam via haar in open verbinding te staan met de zee. De door ontginning langzaam dalende landsgebieden ten zuiden van het IJ, dat inmiddels onderhevig was aan de getijdenbewegingen van eb en vloed, werden nu rechtstreeks bedreigd door het zeewater. Er moest iets gebeuren. Op initiatief van de direct bedreigde dorpen Houtrijk, Polanen, Osdorp en Sloten werden in het begin van de dertiende eeuw de eerste delen van een zeedijk aangelegd die later de naam Spaarndammerdijk zou dragen. Bij Spaarndam zou later in de dam een sluis gebouwd worden om de toegang tot Haarlem te vrijwaren.

Sinds mensenheugenis is bier al een populaire drank. Onder verschillende namen, en met gebruik van verschillende graansoorten, kende men al bier in het oude Mesopotamië, Egypte en Griekenland. Die populariteit dankt het bier, behalve aan de smaak, aan het feit dat het lang kan worden opgeslagen, in allerlei klimaten, zonder te bederven. In veel steden in de Middeleeuwen, en ook daarna, bestond een voortdurend tekort aan schoon drinkwater. Van ziektekiemen die zich in vervuild water konden ontwikkelen, had men destijds geen weet. Maar dat je van zulk water ziek kon worden, was duidelijk genoeg. Daarom dronk men vaak bier in plaats van water. Zeelieden aan boord van zeeschepen dronken uitsluitend bier of rum. In de vroegere Middeleeuwen brouwde men zijn eigen bier op kleine schaal, of men kocht het bij de kloosters. In de Late Middeleeuwen was het bier brouwen in veel steden van Europa een commerciële bedrijfstak geworden. Zo ook in Haarlem.

De bierbrouwerij is in Haarlem in de vijftiende eeuw tot bloei gekomen. De belangrijkste grondstoffen voor deze nering, graan en hop, moesten in de stad ingevoerd worden. Dat gebeurde met schuiten. Ook turf, de brandstof voor het opstoken van de bierketels, kwam per boot de stad in. De Haarlemse bierbrouwerij was gericht op de export. Daarvoor was eveneens de bereikbaarheid van goed vaarwater essentieel en jaarlijks verlieten vele schepen de Spaarnestad met aan boord een lading biervaten. In de eerste bloeiperiode van de bierbrouwerij, tussen 1430 en 1450, verkocht Haarlem zijn bier in het zuiden van Holland, in Zeeland, Brabant en Vlaanderen. De grote concurrenten waren Gouda en Delft.

GPSwalking.nlScheepmakerdijk N52 23.003 E4 38.586
Op de Scheepmakerdijk aan het Spaarne heeft vooral scheepsbouw en  -restauratie plaatsgevonden tussen 1217 tot heden.  Het laat zien dat deze locatie van bijzondere waarde is voor Haarlem.

Het is de laatste plaats in de stad waar een scheepswerf was en waar nu nog wordt gerestaureerd, maar tevens  was het de eerste plaats in Haarlem waar schepen werden gemaakt. In een klein millennium zijn duizenden houten schepen gemaakt.

Deze schepen hebben in de vaderlandse geschiedenis meerdere malen een cruciale  rol gespeeld. 

Zie www.kotterzeilen.nl

GPSwalking.nlAdriaan N52 23.029 E4 38.560
De Adriaan werd geopend op 19 mei 1779. De windmolen stond toentertijd aan de rand van de stad. De molen werd gebouwd op de bestaande funderingen van de vroegere Goevrouwetoren (Goede Vrouwentoren). De Goevrouwentoren maakte deel uit van het oude vestingwerk rond Haarlem. Doordat de molen boven op de fundering van de toren gebouwd werd, stond de molen hoog en ving daarmee veel wind.

De molen werd in eerste instantie gebruikt voor het malen van tufsteen, schelpen en eikenschors. In 1802 werd de molen verkocht aan een tabakshandelaar, die er tabak produceerde. In 1865 veranderde de molen van eigenaar en functie. De molen wordt omgebouwd tot wind- en stoommolen, voortaan wordt er graan gemalen.

Op 23 april 1932 gaat de molen volledig in vlammen op. De bevolking van Haarlem wil De Adriaan terug. Maar door de armoede in de jaren 30 (crisisjaren) en direct daarna de Tweede Wereldoorlog is er geen geld. Dat verandert als in 1991 Stichting Molen De Adriaan wordt opgericht.

ZGPSwalking.nlo nu kunnen we er weer even tegen. We verlaten de Scheepsmakersdijk en keren terug over de Spaarne en volgen de bocht naar het zuiden.

Daar bij de ophaalbrug kijken we zowel naar De Olyphant als naar het Teylers Museum. Japanse toeristen zijn sterk onder de indruk van de werking van de ophaalbrug, als een schip ons passeert. Verderop zullen we ook de Waag passeren, waarna we weer de stad ingaan naar de Grote Kerk of de Sint Bavo.

We kunnen bij Teylers naar binnen gaan, maar geven  in verband met de tijd de voorkeur aan het Frans Hals Museum, later op de dag. Want ook willen we in de St.Bavokerk het orgel bekijken (en misschien horen….) Ojee, het wordt een drukke dag vol interessante keuzes.

GPSwalking.nlBrouwerij De Olyphant N52 22.797 E4 38.499
In het centrum van Haarlem stond tot 1688 de bierbrouwerij De Olyphant van deze brouwerij resteert nu alleen het gebouwencomplex. De panden hebben gelijke trapgevels. Van welk bouwjaar de panden zijn is niet geheel duidelijk.

De gemeente Haarlem geeft 1630 en de Vereniging Hendrick de Keyser geeft 1606 als bouwjaar. Vermoedelijk werden de panden gebouwd naar aanleiding van een brand in de brouwerij in 1606. De brouwerij bestond rond 1550 in ieder geval al. De brouwerij is tot 1668 actief geweest.

Teylers Museum N52 22.830 E4 38.403
Teylers Museum werd in 1778 gesticht als boek en konstzael — een openbare gelegenheid voor kunst en wetenschap. Het gebouw staat in de Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg uit 1990.  

HGPSwalking.nlet museum is genoemd naar Pieter Teyler van der Hulst (1702-1778), een rijke Haarlemse laken- en zijdefabrikant en bankier. Als aanhanger van de Verlichting had hij grote belangstelling voor kunst en wetenschap. Bij de uitvoering van het testament werd besloten een centrum voor kennis en onderwijs te stichten achter het woonhuis van Pieter Teyler. In Teylers Museum werden voorwerpen van kunst en wetenschap (boeken, natuurkundige instrumenten, tekeningen, fossielen en mineralen) onder één dak bijeengebracht. Dit was een revolutionair initiatief voortkomend uit de idealen van de Verlichting: een kennisinstituut door en voor burgers waar men zonder dwang van Kerk of Staat zelf de wereld kon ontdekken. In 1779 werd door Leendert Viervant begonnen aan het ontwerp van de Ovale Zaal  

Te bezichtigen zijn natuurkundige instrumenten zoals de grote elektriseermachine uit de 18e eeuw, fossielen (waaronder een van Archaeopteryx), schilderijen, tekeningen, munten en penningen. Het museum herbergt ook een bijzondere collectie tekeningen en prenten, met daarin onder meer 25 originele tekeningen van Michelangelo. Ook bezit het museum werken van Rembrandt, Rafaël, Goltzius en Claude Lorrain. Jaarlijks komen er zo`n 100.000 bezoekers.

WGPSwalking.nlaag N52 22.813 E4 38.385  
De Waag in Haarlem is een gebouw aan het Spaarne. Het waaggebouw werd tussen 1594 en 1599 gebouwd naar ontwerp en onder leiding van de Haarlemse stadsarchitect Lieven de Key in renaissancestijl.

De gevel is van arduinsteen, dus natuursteen, wat gezien de kostbare aanvoer tamelijk ongebruikelijk is. De stenen werden betrokken van een leverancier uit Namen.

De ligging aan het Spaarne was gunstig met het oog op de aanvoer van de te wegen goederen. Het gebouw staat op een onregelmatig stuk grond, maar het gebouw biedt een harmonieuze aanblik doordat de beide gevels (voor en opzij) identiek zijn.

De Haarlemse waag heeft zijn oorspronkelijke functie tot 1915 vervuld. Vervolgens werden er gemeentelijke brandspuiten opgeslagen. Sinds 1821 is op de bovenverdieping de kunstenaarsvereniging KZOD "Kunst zij ons doel" gevestigd. In de jaren zestig was het gebouw het onderkomen van de troubadours en folkclub van Cobi Schreijer. Grootheden als Pete Seeger, Joan Baez en Simon en Garfunkel traden er op alsook Boudewijn de Groot en Elly en Rikkert. Tegenwoordig is er in het pand een bar/café gevestigd.

KGPSwalking.nloninklijke Joh. Enschedé N52 22.848 E4 38.299
Het huidige Hotel Restaurant Stempels is gevestigd in de voormalige drukkerij en lettergieterij Koninklijke Joh. Enschedé.

Izaak Enschedé en zijn zoon Johannes vestigden in 1703 hun drukkerij en lettergieterij in de Haarlemse binnenstad. Het bedrijf, later Koninklijke Joh. Enschedé, bleef daar actief tot 1992.

Na de oprichting van de drukkerij verwierf Enschedé snel bekendheid, o.a. met het drukken van de Oprechte Haarlemsche Courant, het op één na oudste dagblad ter wereld. Behalve met drukken, hield het bedrijf zich ook bezig met lettergieten en het maken van matrijzen en stempels (de herkomst van de huidige naam).

Begin 19de eeuw ging Joh. Enschedé de bankbiljetten voor de nieuwe Nederlandsche Bank drukken. En kreeg het bedrijf de eerste opdracht voor het drukken van postzegels van de Nederlandsche Posterijen. Later volgden de postzegels van 65 andere landen. Nadat in 1992 de Koninklijke Joh. Enschedé verhuisde, stond het monumentale pand er een aantal jaren verwaarloosd bij.

GPSwalking.nlTotdat het in 2005 werd gekocht door twee enthousiaste, voor Haarlem bekende, horecaondernemers. Dat leidde tot het huidige hotel Stempels.

Goed, we kijken even naar rechts, waar we de Philharmonie kunnen zien. We gaan er niet langs, Waar we wel langs gaan, als we rechtdoor lopen, zijn de kleine huisjes die tegen de Grote Kerk of de Sint Bavo zijn aangebouwd.

Opvallend zijn de luiken, die – we zien dat ook bij de Vleeshal – horizontaal scharnieren. Vóór de Vleeshal gaan we rechts naar het Marktplein.

GPSwalking.nlHier zullen we enige tijd verblijven, want het is zo levendig en er is zoveel te zien, dat we de tijd moeten nemen om de komende beschrijvingen te verwerken. Zoek een terrasje op met zicht over het gehele plein. Wij kiezen voor het historische Brinkmann Café.

Dan zien we linksachter de Hoofdwacht, helemaal links achter nog iets van de Philharmonie, voor de grote kerk staat het standbeeld van Laurens Janszoon Coster, overheersend links de Sint Bavo.

Daarvoor de Vishal, rechts daarvan de Vleeshal, een mooi tussenhuisje, het Vishuisje, waaraan vastgebouwd de Verweyhal, samen De Hallen vormend, en tot slot helemaal rechts aan het eind van het plein het Stadhuis.

GPSwalking.nlGrote Markt N52 22.883 E4 38.155
De Grote Maakt ligt centraal in de oude binnenstad van Haarlem en wordt gedomineerd door de Sint-Bavokerk. Aan de westzijde bevindt zich het stadhuis, een rechthoekig gebouw met kantelen en een toren. Op de plaats waar het stadhuis is gebouwd stond vroeger een jachtslot van de Graven van Holland.

De Hoofdwacht achter het standbeeld van L.J.Coster, eveneens gelegen aan de Grote Markt, is gebouwd in de 13e eeuw en daarmee een van de oudste monumenten in de stad. De Vleeshal en Vishal zijn twee gebouwen waarin vroeger, zoals de naam al zegt, vlees en vis werden verkocht. Naast de Vleeshal ligt de Verweyhal, in de 19e eeuw gebouwd als herensociëteit.

Arthur Jan Elisa Spronken (Beek, 1930) is de Nederlandse beeldhouwer die de Zonnevechter (1967) op Marktplein heeft gemaakt.

GPSwalking.nlHoofdwacht N52 22.903 E4 38.185
De Hoofdwacht aan de Grote Markt 17 van Haarlem is een van de oudste monumenten van Haarlem. De aanduiding hoofdwacht verwijst naar de functie die het waarschijnlijk 13e-eeuwse gebouw vanaf de 18e eeuw had voor de schutterij die als stadwacht fungeerde. Historische gegevens en bouwsporen duiden erop dat op de oudste delen van het gebouw uit het midden of de tweede helft van de 13e eeuw stammen.

De oostelijke muur aan de Smedestraat is het oudst bekende metselwerk van Haarlem, waarmee de Hoofdwacht het oudste stenen gebouw van Haarlem is. In de eerste jaren werd de Hoofdwacht gebruikt door de Graven van Holland, wanneer zij in Kennemerland verbleven. Van 1250 tot 1350 was het gebouw in gebruik als eerste Haarlemse stadhuis.

Nadat het stadsbestuur in 1350 zijn intrek had genomen in het huidige stadhuis, werd de Hoofdwacht weer een woonhuis. Het gebouw bood onderdak aan verschillende voorname Haarlemse families, de benedenverdieping werd gebruikt door drukkerijen, winkels en bierkelders.

GPSwalking.nlPhilharmonie N52 22.878 E4 38.327
De Philharmonie, tot 2001 bekend als het Concertgebouw, is de concertzaal van Haarlem. De Philharmonie ligt op de hoek van het Klokhuisplein en de Lange Begijnestraat in het centrum van de stad.

Het oorspronkelijke gebouw stamt uit 1872-1873 en is ontworpen door de Haarlemse architect Adrianus van der Steur (1836-1899). De eigenaar en exploitant van het complex was de herensociëteit "Vereeniging", die in 1856 was opgericht en al snel was overgegaan tot het organiseren van concerten. De rij panden in de Lange Begijnestraat en Wijde Appelaarsteeg die de sociëteit in de loop der jaren had verworven naast het Joh. Enschedécomplex aan het Klokhuisplein, werd vervangen door de nieuwbouw, die in juni 1873 werd geopend.

In 1920 trok de "Vereeniging" zich terug uit de culturele activiteiten. De gemeente Haarlem werd eigenaar van het Concertgebouw en liet de exploitatie tientallen jaren over aan pachters. Een belangrijke uitbreiding was in 1922 de komst van het grote concertorgel van de befaamde Franse orgelbouwer Aristide Cavaillé-Coll. Dit had sinds 1875 in het Paleis voor Volksvlijt in Amsterdam gestaan. Het werd na restauratie door de firma Adema in 1924 in gebruik genomen.

GPSwalking.nlLaurens Janszoon Coster N52 22.889 E4 38.192
Laurens Janszoon Coster is de naam die wordt toegedicht aan een vermeende (uitsluitend in Nederland, en met name in zijn geboortestad Haarlem) uitvinder van de boekdrukkunst. In wetenschappelijke kring bestaat er geen twijfel over dat de Duitser Johannes Gutenberg de uitvinder van de boekdrukkunst geweest is.

Costers betrokkenheid is voornamelijk gebaseerd op mondelinge overlevering uit het begin van de zestiende eeuw. Er zijn rond die tijd twee Haarlemmers met de naam Laurens Janszoon geweest. De eerste (1370-1439) was koopman en heeft nooit de achternaam Coster gebruikt. De tweede (1410-1484) gebruikte die achternaam wel en is eigenaar geweest van het huis op de Grote Markt 33 in Haarlem dat in 1929 is afgebroken, een paar deuren verwijderd van wat het Costerhuis (Grote Markt 25) is gaan heten. Voor de mythische uitvinding in 1423 zou deze dus veel te jong zijn geweest.

Er bestaan oude drukwerkjes uit de Nederlanden die Costeriana genoemd worden. Mocht Coster echt bestaan hebben en als de Costeriana oud genoeg zijn, dan zou het kunnen dat ze daadwerkelijk door Coster gemaakt zijn, maar ze zijn gesigneerd noch gedateerd. De drukkwaliteit van de Costeriana is daarnaast zeer matig. De status van Coster als (verondersteld) belangrijk uitvinder wordt er door de Costeriana niet aannemelijker op.

GPSwalking.nlGrote of St.-Bavokerk N52 22.870 E4 38.230
Van ver buiten de stad Haarlem is de Grote of St.-Bavokerk al te zien. De houten, met lood beklede toren is 78 m hoog. Deze middeleeuwse gotische kruiskerk is een van de grootste kerken in Nederland. Uniek in het interieur zijn het prachtige houten gewelf, het bekende Müllerorgel, het koperen koorhek, de vele glas-in-loodramen en de 400 grafstenen op de vloer, van onder andere Frans Hals en Willem Bilderdijk.

De toren en het Müllerorgel zijn eigendom zijn van de Gemeente Haarlem.

Hij is gewijd aan Sint-Bavo. De middeleeuwse kruiskerk (bouwperiode: 1370-1520) is opgetrokken in de gotische bouwstijl. Midden op het kerkgebouw staat een ruim 75 meter hoge houten, met lood bedekte, laatgotische vieringtoren.

GPSwalking.nlDe kerk werd oorspronkelijk gebouwd als een Katholieke kerk. In 1559 werd de kerk de kathedraal van het nieuw opgerichte bisdom Haarlem, totdat de kerk na de Reformatie (Hervorming) een protestants bedehuis werd.

De huidige Grote of Sint-Bavokerk heeft verscheidene voorgangers gehad, zowel houten als stenen parochiekerken. In 1370 werd de laatste voorganger, een in romaanse stijl gebouwde parochiekerk, door een brand zwaar beschadigd. Deze kerk is toen grotendeels hersteld, ook bouwde men een nieuw gotisch koor. Dit koor dat omstreeks 1400 tot stand kwam, staat er nu nog steeds. De bouwmeester van dit koor was waarschijnlijk Meester Engelbrecht van Nijvel.

In 1445 begon men onder leiding van de Brabantse architect Everaert Spoorwater aan de kruising en transepten, die rond 1500 werden voltooid. In 1470 werd een overeenkomst gesloten met Godevaert de Bosser en Steven Elen om een schip aan de kerk toe te voegen. Een jaar later, in 1471, werd de oude parochiekerk afgebroken, waarna men met de bouw van het schip begon. In 1481 kwam het schip tot stand en twee jaar later de twee zijbeuken. In het plan van Spoorwater was ook een forse westtoren opgenomen, die echter nooit werd gebouwd.

GPSwalking.nlIn 1502 maakte Cornelis de Wael, bouwmeester van de Dom van Utrecht, een ontwerp voor een stenen kruisingtoren, een Vlaams-Brabants element dat een unicum is in de noordelijke Nederlanden. De Wael stierf in 1505 en werd door Antoon I Keldermans opgevolgd. Snel bleek dat de vier kruispijlers het gewicht van de stenen toren niet konden dragen. Daarom werd de toren tussen 1514 en 1517 weer afgebroken. De veel gehoorde veronderstelling dat met het vrijgekomen bouwmateriaal een lantaarn op de romp van de toren van de Haarlemse Bakenesserkerk gebouwd werd is niet houdbaar. Men besloot een 74 meter hoge, met lood bedekte, houten toren op de kruising van de kerk te bouwen, bestaande uit een open achtkant en bekroond door een open ui. Het ontwerp van deze lichtere toren was vermoedelijk van Michiel Bartssoen. Na zijn dood voltooide Jacob Symonsz. van Edam zijn werk. De bouw van de toren begon in 1518 en werd in 1520 voltooid.

Opmerkelijk is het ontbreken van de luchtbogen terwijl de aanzetten wel aanwezig zijn. De bogen konden vervallen omdat men de zware stenen gewelfconstructie verving door hout. Waarschijnlijk durfden de bouwers het risico van deze zware constructies op de slappe onbetrouwbare bodem niet aan. Een andere lezing is, dat de bekendheid met de scheepsbouw toentertijd, heeft geleid tot dit aparte Hollandse kerkinterieur.

GPSwalking.nlHoewel de Grote of Sint-Bavokerk door verschillende bouwmeesters is gebouwd, vertoont de kerk als geheel toch een eenheid van gotische stijl.

Vanuit het schip van de Grote of Sint-Bavokerk heeft men een prachtig uitzicht op het Müllerorgel, het gigantische pijporgel dat tussen 1735 en 1738 werd gebouwd door de uit Duitsland afkomstige Christian Müller. De met bladgoud versierde, houten orgelkast is gemaakt door Jan van Logteren. Bij zijn voltooiing was het orgel het grootste ter wereld. Het heeft 62 stemmen en ongeveer vijfduizend pijpen, de kleinste daarvan hebben het formaat van een potlood, de grootste zijn zevenendertig centimeter in doorsnede en ruim tien meter lang. Sinds 1990 is Jos van der Kooy stadsorganist. Anton Pauw bespeelt het orgel tijdens de kerkdiensten.

Op de hoek van de koorsluiting bevindt zich een klein koororgel.

Veel beroemde personen hebben op het Müllerorgel gespeeld, onder wie Mendelssohn, Händel en de tien jaar oude Mozart in 1766.

We zullen straks de kerk binnengaan. Zeer de moeite waard.

Vishal N52 22.877 E4 38.197
De Vishal is een expositieruimte van de gelijknamige kunstenaarsvereniging.  De hal is in 1769 gebouwd als overdekte vismarkt ter vervanging van een eerdere vishal uit 1603 en heeft tot aan de Tweede Wereldoorlog dienstgedaan voor de handel in vis. Na de oorlog is de de ruimte gewijzigd in een tentoonstellingsruimte voor het Frans Halsmuseum.

In 1993 is het als zelfstandige kunstenaarsvereniging verdergegaan. Het gebouw doet nu dienst als een gratis toegankelijke expositieruimte voor wisselende tentoonstellingen van beeldende kunstenaars uit Haarlem en daarbuiten.

GPSwalking.nlVleeshal N52 22.859 E4 38.169
De vleeshal is een historisch gebouw waarin tegenwoordig het museum De Hallen is gevestigd.

Zoals de naam aangeeft was het gebouw oorspronkelijk een vleeshal: de plaats waar vleeshouwers (slagers) hun waren aan de man brachten. Stieren- en ramskoppen op de gevels wijzen nog op de oorspronkelijke functie van het gebouw. De oude Vleeshal werd gebouwd in de jaren 1602-1604 en is ontworpen door de Haarlemse stadsbouwmeester Lieven de Key (ca. 1560-1627). Het gebouw is in gotische stijl wat betreft het grondplan, de opbouw van de trapgevels en het steile dak. De toevoegingen van Toscaanse zuilen en rusticablokken zijn renaissancistisch, net als de ornamenten.

Na de Tweede Wereldoorlog bepaalden burgemeester en wethouders dat het gebouw tentoonstellingsruimte moest worden. Dat is het tot op heden gebleven. Op de twee verdiepingen organiseert het Frans Hals Museum wisselende tentoonstellingen van hedendaagse kunst. In de kelder zetelt het Archeologisch Museum.

GPSwalking.nlVerweyhal N52 22.868 E4 38.152
De Verweyhal staat naast de Vleeshal en werd gebouwd in de 19e eeuw als herensociëteit van de vroegere rederijkerskamer, later culturele gezelligheidsvereniging Trou moet Blycken.

In 1992 werd het pand verbouwd. De bel-etage (verdieping) kreeg - met steun van de Stichting Kees Verwey - een museale functie en een nieuwe naam: de Verweyhal, naar de schilder Kees Verwey (1900-1995). De voormalige stadsarchitect Wiek Röling maakte samen met architect Jan Bernard het ontwerp voor de nieuwe inrichting. Tot op heden heeft de Verweyhal een museale functie. Het Frans Hals Museum toont er zijn collectie moderne kunst en organiseert er tentoonstellingen hedendaagse kunst, vooral fotografie waarin mens en maatschappij centraal staan.

De Verweyhal staat naast de Vleeshal. Samen met het tussengelegen "vishuisje" – ooit woning van de knecht van de vismarkt - vormen ze Museum De Hallen.

GPSwalking.nlDe Hallen N52 22.867 E4 38.170
De Hallen Haarlem beheert een collectie van meer dan 10.000 werken. Daaronder bevindt zich werk van Haarlemse schilders als Jacobus van Looy, Henri Boot en Kees Verwey en Nederlandse modernisten als Jan Toorop en Piet Mondriaan. Ook Herman Kruyder, die een tijd lang in Haarlem woonde, is in de collectie te vinden.

In de collectie naoorlogse kunst bevindt zich werk van onder anderen CoBrA en kunstenaars uit de Nieuwe Figuratie. Naast schilder- en beeldhouwkunst werd in het laatste kwart van de twintigste eeuw ook eigentijds keramiek aan de collectie toegevoegd.

Na 2001 heeft het verzamelbeleid onder leiding van directeur Karel Schampers een meer internationaal karakter gekregen. Fotografie en bewegend beeld (film en video) werden toegevoegd. De fotografiecollectie bevat werk van onder meer Nan Goldin, Boris Mikhailov, Dana Lixenberg, Sarah Lucas en Bertien van Manen. De collectie bewegend beeld bevat werken van onder anderen Paul McCarthy, Andrea Fraser, Michel Auder, Erik van Lieshout, Joost Conijn,

GPSwalking.nlStadhuis Haarlem N52 22.890 E4 38.101
Het stadhuis van Haarlem bevindt zich op de Grote Markt. Op deze locatie stond eerst een complex (jachtslot) van de graven van Holland.

Dit complex, dat dienst deed als militair en bestuurlijk centrum, is in de 14e eeuw door brand verwoest. Het stadhuis, een rechthoekig gebouw met kantelen en een toren, werd in 1370 op dezelfde plaats opgericht. In de eeuwen daarop werden diverse verbouwingen uitgevoerd.

De stadhuistoren werd tussen 1465 en 1468 gebouwd, maar werd in 1772 afgebroken. Pas in 1913 werd de stadhuistoren herbouwd.

Tussen 1622-1630 werd een heel nieuwe vleugel in de Hollandse renaissancestijl gebouwd naar ontwerp van Lieven de Key. De stadhuisgevel werd in de periode van 1630-1633 in classicistische stijl vernieuwd. In de hal van het stadhuis hangt een gedenkbord, geschilderd door Han Bijvoet, ter herinnering aan de tien mensen die na de aanslag op Alois Bamberger (1943) werden gefusilleerd.

GPSwalking.nlHier kunnen we uren doorbrengen. Van wandelen komt dan weinig meer terecht. We lopen even bij de vishal binnen en denken mee met de huidige kunst. Die loopt voor op onze huidige denken. We zien dat verzameld en goed verpakt afval kan leiden tot nieuwe bruikbare en mooie voorwerpen. De toekomst zal het leren.

De Sint Bavo kunnen we niet weerstaan. Binnen worden we beloond door orgelspel. Oké, het is geen muziek, maar kennelijk wordt er gestemd of enkele geluiden gedemonstreerd of getest. Het galmt mooi in het enorme gebouw. Over enkele dagen zal er een grote concert gegeven worden. De podiumopbouw is in volle gang.

We slaan nu de Hallen over. Misschien kunnen we die later bezoeken? Het zal er vandaag niet meer van komen.

We hebben "werk" te doen. We moeten door. De Warmoesstraat is gezellig druk, maar gelukkig niet voldoende winkels om te blijven hangen.  De straat gaat uiteindelijk over in de Groot Heiligland. Daar zien we het Frans Hals Museum. We gaan er binnen en krijgen meer over Frans Hals te weten, dan dat we te zien krijgen. Het is buitengewoon mooi, zeer de moeite waard en op de binnenplaats voelen we ons verwant met zijn tijd.

GPSwalking.nlFrans Hals N52 22.607 E4 38.019
Frans Hals (Antwerpen, ca. 1583 - Haarlem, augustus 1666) geldt als een van de belangrijkste Oude Hollandse Meesters. Hij werkte zijn hele leven in Haarlem en hij werd vooral bekend door zijn levendige en kleurrijke schuttersstukken en afbeeldingen van tijdgenoten.

Hals werd in 1582 of 1583 geboren als zoon van de lakenkoopman Franchois Fransz. Hals (ca. 1542-1610) en zijn tweede vrouw Adriaentje van Geertenryck (Antwerpen ca. 1552 - Haarlem na november 1616) in Antwerpen maar de familie kwam uit Mechelen. Zijn vader was katholiek en lid van de schutterij.

GPSwalking.nlZoals zoveel Zuid-Nederlanders in die tijd verhuisde het gezin rond 1586 naar Haarlem. De familie Hals behoorde tot één van de vele Vlaamse migrantenfamilies die, zoals de verdreven Sefardische Joden en de gevluchte Franse Hugenoten, een belangrijk aandeel hadden in Hollands Gouden Eeuw.

Hals is tweemaal getrouwd: rond 1610 met Anneke Harmensdochter en in februari 1617 met Lysbeth Reyniers. Het laatste huwelijk werd voltrokken in Spaarndam en een paar dagen later werd zijn dochter Sara geboren. Hals heeft vijftien kinderen laten dopen en hij heeft vijf of zes zonen tot schilder opgeleid.

Rond 1615 verkeerde Hals in dusdanige financiële moeilijkheden dat de voedster hem aanklaagde. De armoede zou hem zijn hele leven achtervolgen. Op ongeveer 84-jarige leeftijd, na een carrière van bijna een halve eeuw overleed de kunstschilder in 1666. In de oude St. Bavo-kerk aan de Grote Markt in Haarlem ligt hij onder het koor begraven.

GPSwalking.nlMuseum Frans Hals N52 22.592 E4 37.997
Het is onduidelijk hoeveel van het werk van Frans Hals is overgebleven, maar volgens de gezaghebbende oeuvrecatalogus van Seymour Slive uit 1970-1974 kunnen nog 222 schilderijen aan Hals worden toegeschreven. Een andere Hals-kenner, Claus Grimm, houdt het in ‘Frans Hals. Das Gesamtwerk’ (1989) op 145 stukken.

De kunstenaar schilderde:

  • individuele portretten en pendanten van echtparen (schilderijen die naast elkaar horen te hangen). Zo vereeuwigde hij rond 1652 de ouders van Jan van de Capelle.
  • Groepsportretten waaronder vijf schuttersstukken, nu in Haarlem en drie groepsportretten van regenten en regentessen (ook in Haarlem). Hij produceerde deze portretten in opdracht van mensen uit de middelste en bovenste lagen van de samenleving: schrijvers, burgemeesters, geestelijken, handelaren, kooplui, en bestuurders. De schutters, althans de officieren en de onderofficieren die hun groepsportretten bestelden, kwamen ook gewoonlijk uit de wat "hogere" dan wel meer bemiddelde kringen.
  • Genrewerken: visserskinderen aan het strand, een groenteverkoopster, de Haarlemse "dorpsgek" Malle Babbe, en meer van zulke stukken, die in zekere zin ook wel als portretten zijn te beschouwen, maar vooral toch bedoeld lijken als "impressies uit het dagelijks leven".

GPSwalking.nlVaak wordt gedacht dat Hals zijn werken "aus einem Guss"– in één worp – op het doek slingerde maar uit technisch en natuurwetenschappelijk onderzoek blijkt dat hij dat nauwelijks deed.

Een enkel werk is weliswaar grotendeels zonder ondertekeningen of onderschildering "alla prima" neergezet maar de meeste werken ontstonden toch in verschillende lagen, zoals in die tijd gebruikelijk.

Op een grondlaag werd met krijt of verf een tekening gemaakt, soms in kleur soms in het grijs, die vervolgens in stadia werd ingevuld. Wel lijkt zijn onderschildering in het algemeen ook zeer losjes te zijn opgezet: hij was vanaf het begin virtuoos, met name bij zijn latere, rijpe werken.

GPSwalking.nlHals had een enorme durf, grote moed en virtuositeit. Hij kon zijn handen van het doek (of paneel) terug trekken zodra de afgebeelde persoon er wat hem betrof levend en wel op stond.

We denken daarna even rust te vinden in het park. Het Haarlemmerhout. Maar de verkeersdrukte is zo groot dat van rust geen sprake zal zijn.

Wel is het een bijzondere groene oase in de stad. Met enkele bijzonderheden. Want Haarlem is ook de provinciehoofdstad van Noord-Holland.

GPSwalking.nlPaviljoen Welgelegen N52 22.295 E4 37.843
Paviljoen Welgelegen aan de Haarlemmerhout te Haarlem is het huidige provinciehuis van Noord-Holland. Het landhuis werd, in opdracht van de rijke Amerikaans/Amsterdamse bankier Henry Hope, gebouwd in de neoclassicistische Lodewijk XVI-stijl en is misschien ontworpen door de architecten Dubois uit Dendermonde en Michel de Triquetti.

Ook de naam van Abraham van der Hart wordt genoemd. Voordat Landhuis Welgelegen gebouwd werd, stond er op dezelfde plek een kleiner pand met de naam Hofstede Welgelegen. Dit pand ging in opdracht van Hope tegen de vlakte, met het voornemen een statig pand te doen verrijzen.

De bouw startte in 1785 en werd in 1789 voltooid. De architecten werden mogelijk geïnspireerd door het Hôtel de Salm in Parijs, gebouwd in opdracht voor de Rijngraaf Van Salm. Henry Hope gebruikte het pand vooral om zijn kunstcollectie tentoon te spreiden - het interieur van Landhuis Welgelegen herinnert nog aan deze functie.

GPSwalking.nlOok zijn op de binnenplaats van het Landhuis nog enige beelden te vinden. In 1794 verliet de koningsgezinde Hope Welgelegen richting Engeland. Hij was op de vlucht voor de Franse troepen onder leiding van Pichegru. Napoleon Bonaparte benoemde na zijn overwinning broer Lodewijk Napoleon tot koning van Nederland. Lodewijk vestigde zich in Haarlem en Utrecht.

Op 20 augustus 1808 kocht hij Welgelegen dat hij van Landhuis omdoopte in Paviljoen Welgelegen. Zo heet het vandaag de dag nog steeds. Het gebouw werd bestempeld voor de kunstcollectie van levende meesters. Het is niet duidelijk of Lodewijk er tot 1810 is blijven wonen, het jaar dat hij afstand deed van de troon.

Het pand werd eigendom van de "Kroon van Frankrijk". In 1814 - na het vertrek van de Fransen - kwam het pand in handen van het Koninkrijk der Nederlanden en op 17 juni 1930 in handen van de Provinciale Staten van Noord-Holland. In 1942 werden de historische vertrekken van het huis gesloten voor het publiek en sindsdien doet het huis "alleen" nog dienst als Provinciehuis.  

Haarlemmerhout N52 22.097 E4 37.789
De Haarlemmerhout in Haarlem, ter plaatse ook bekend als De Hout, is het oudste stadsbos van Nederland. Het werd populair als recreatiegebied in de Gouden Eeuw voor welgestelden uit Haarlem en Amsterdam.

De Haarlemmerhout omvat drie deelgebieden. Het oostelijke deel de Kleine Hout doet dienst als stadspark, het westelijke deel de Grote Hout is een stadsbos. Het derde deel, landgoed Eindenhout ten westen van de Grote Hout, functioneert als een natuurgebied. Het Kleine Hout en Grote Hout zijn tegenwoordig van elkaar gescheiden door een provinciale weg.

Bij de Kleine Hout bevinden zich Paviljoen Welgelegen, een theehuis, een hertenkamp en een kinderboerderij. Ook het Hildebrandmonument en muziekkoepel Het Koepeltje, een ontwerp van de architect Wiek Röling uit de jaren zestig van de twintigste eeuw, staan in dit deel van de Hout.  

GPSwalking.nlNa dit uitstapje langs de Provinciale gebouwen gaan we terug richting Centrum. En dan naar het Station om de wandeling af te maken.

Voorbij de brug over de Singel komen we in de Houtstraat. En omdat we nog helemaal geen hofje hebben bezocht moeten we na de Hervormde Kerk ook nog even het Proveniershofje bezoeken.

Ja, en daarna ben ik verloren…. We moeten – “nu we er toch zijn” – in de Houtstraat winkelen. “En we hebben tijd genoeg. We hebben toch al een tafeltje gereserveerd voor vanavond in Restaurant Zuidam…..”

GPSwalking.nlNieuwe Kerk N52 22.638 E4 37.783
De eerste protestantse kerk in Haarlem. Fraaie toren in 1613 door Lieven de Key gebouwd tegen de oudere St. Annakerk, welke in 1645-1649 door de huidige naar ontwerp van Jacob van Campen vervangen werd, steen met opschrift oostgevel. De kerk is een nuchter zaalgebouw met brede rechthoekige plattegrond, breder dan haar voorgangster in weinig harmonie met de toren.

Inwendig door vier pijlers verdeeld in Grieks kruis met houten tongewelven en de vierhoeksvakken van vlakke zolderingen. Fraaie bederuimte - slechte moderne beglazing. Vrijstaande preekstoel, vierkante kuip uit de bouwtijd. Van oorsprong koororgel van de St. Bavo in Haarlem, in 1523 gemaakt door J. van Covelen. In 1791 overgeplaatst naar de Nieuwe Kerk door H.H. Hess.

GPSwalking.nlHofjes N52 22.649 E4 37.809
Van de meer dan 40 hofjes die Haarlem ooit telde, zijn er nog ruim 20 over. De hofjes zijn te vinden in het centrum van Haarlem. Hofjes werden gebouwd van de 12e tot en met de 19e eeuw. Er waren van oorsprong drie soorten hofjes: kerkelijke hofjes, stichtingshofjes en gildehofjes. Kerkelijke hofjes - voor de begijnen van de kerk - ontstonden in de 12e eeuw. Later werden door de kerkenraden ook hofjes gesticht voor armen omdat de raden zich verplicht voelden de armen aan huisvesting te helpen.

Rijkere families stichtten in de 17e en 18e eeuw hofjes om hun familienaam te laten voortbestaan in de naam van een hofje. Deze hofjes werden veelal beheerd door een daartoe in het leven geroepen stichting, de stichtingshofjes. Ook door de gilden werden hofjes gesticht voor mensen die binnen het gilde werkzaam waren geweest. De armen werden gehuisvest in kleine woningen die aan een binnenhof lagen. De toegang werd meestal gevormd door een aan de straatzijde gelegen poort.

De hofjes waren bedoeld voor vrouwen, de praktijk leerde dat mannen slecht een eigen huishouden konden voeren daarom werden mannen ondergebracht in oudemannenhuizen.

In Haarlem is een groot aantal hofjes verdwenen, soms markeert alleen een poort nog waar ooit een hofje was. Een voorbeeld van zo`n poort is te zien in de Janstraat, tegenover de oude rechtbank. De meeste Haarlemse hofjes zijn het hele jaar (gratis) open voor publiek van 10 tot 17 uur. Alleen op zondag en op feestdagen zijn de hofjes gesloten. Er bestaat een speciale hofjesroute.

Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Hofjes_in_Haarlem

GPSwalking.nlProveniershof N52 22.640 E4 37.848
Het Proveniershof is een hofje in Haarlem, gelegen aan de Grote Houtstraat 140, de drukste winkelstraat van Haarlem. Het Proveniershof heeft wel de vorm van een hof, maar is anders dan "gewone" hofjes niet gesticht door een gilde, een rijke particulier of een kerk.

De naam Proveniershof dankt het hofje aan het feit dat hier tot 1866 een Proveniershuis te vinden was. In het voormalige Proveniershuis zijn nu appartementen gebouwd. In de vijftiende eeuw stond op de plek van het Proveniershofje het katholieke vrouwenklooster Sint Michiel.

In 1578 - ten tijde van de reformatie - werden de nonnen door de protestanten verjaagd. Drie jaar later werd het klooster en het omliggende terrein door de Prins van Oranje toegewezen aan de stad Haarlem als vergoeding voor de schade die de stad tijdens het Beleg van Haarlem had geleden. Het terrein werd in gebruik genomen door de Schutterij Sint Joris die het kloosterhof als oefenveld gebruikte; zo`n oefenveld heette in die tijd "De Doelen".

GPSwalking.nlDaarmee had de stad Haarlem twee "Doelen": de Cloveniersdoelen en de Sint Jorisdoelen. In 1592 werd het kloostergebouw vervangen door een nieuw "Doelengebouw" volgens ontwerp van stadsbouwmeester Lieven de Key; dit gebouw staat er nog steeds en is nu het poortgebouw van het hofje. In 1681 besloot de stad Haarlem dat één Doelen voor de schutterij voldoende was. De Sint Jorisdoelen werd in 1682 verbouwd tot "Heerenlogement", een herberg voor mannen.

De meeste huizen van het huidige Proveniershof dateren ook uit de 17e eeuw. Deze huizen, gebouwd achter het toenmalige heerenlogement, hadden niets met de herberg te maken, ze waren eigendom van de stad Haarlem en werden verhuurd aan particulieren.

Het heerenlogement was geen succes, daarom werd besloten de herberg om te vormen tot een proveniershuis. Dit proveniershuis werd in 1707 in gebruik genomen. "Provenier" is een oud-Hollandse benaming voor "iemand die van preuves leeft" waarbij preuve gift betekent.

GPSwalking.nlWinkelstad N52 22.649 E4 37.901
Barteljoris, Zijlweg en Houtstraat.  Haarlem werd in 1994, 2004 en 2005 door het Centraal Bureau voor de Statistiek uitgeroepen tot beste winkelstad van Nederland. Haarlem biedt een grote hoeveelheid en variëteit aan winkels.

In de binnenstad zitten exclusieve woonwinkels, kledingzaken en verschillende antiek- en curiosawinkeltjes en een groot scala speciaalzaken.

Verder kent Haarlem een groot aantal horecazaken en zijn er onder andere op de Grote Markt veel terrasjes te vinden.

GPSwalking.nlDaarnaast maken ook de culturele voorzieningen en de historische binnenstad Haarlem tot een aantrekkelijke winkelstad, zo oordeelt het CBS. Het overdekte winkelcentrum van Schalkwijk is een van de beste winkelcentra van Nederland.

En toch komen we weer terug op de Markt. Bijna automatisch het trekkend centrum van deze stadswandeling.

Linksachter op het Marktplein en voor het Stadhuis naar rechts, daar ligt de Barteljorisstraat met vele kledingwinkeltjes. We zullen deze wandeling gaan afsluiten en gaan over een deel van de Zijlweg, achter het Stadhuis over het Prinsenhof. We passeren de Lutherse Kerk en langs de Leidse Singel komen we in het Kenaupark met het verzetsbeeld.

Zo komen we bij het station.

GPSwalking.nlPrinsenhof N52 22.889 E4 38.017
Een prinsenhof was een vaak tijdelijke verblijfplaats voor een vorst. In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was dit vaak de stadhouder. Ze werden in de Noordelijke Nederlanden vanaf het einde van de 16e eeuw in diverse steden ingericht, vaak op terreinen van voormalige (onteigende) kloosters. Later kregen de prinsenhoven andere functies, zoals stadhuizen.

Ondanks dat de naam misschien anders doet vermoeden is de Prinsenhof strict genomen geen hofje. Het is namelijk nooit als dusdanig bewoond geweest. De Prinsenhof was oorspronkelijk de kloostertuin en na 1477 het kloosterkerkhof van de Domincanen of Predikheren.

Ook de naam Jacobijnestraat herinnert nog aan deze monniken, die vaak Jacobijnen werden genoemd naar hun klooster in de Rue St. Jacques te Parijs. In 1721 werd de stadkruidentuin verplaatst vanaf het Kenaupark naar de Prinsenhof, de officiële benaming werd toen hortus Medicus.  In het midden van deze tuin richtte het voormalig Collegium Medicum (Geneeskundig Genootschap) ter ere van Laurens Janszoon Coster een stenen beeld op, gemaakt door de beeldhouwer Gerrit van Heerstal.

De Hof is nu een gemeente platsoen waar nog steeds kruiden te vinden zijn. Het stedelijk gymnasium kijkt erop uit. Aan de westzijde  staat een soort in klassieke stijl uitgevoerd tempeltje, ook het oorspronkelijke stenen beeld van "Lauwtje" is er nog te vinden.

GPSwalking.nlKenaupark N52 23.203 E4 38.010
Het Kenaupark  maakt deel uit van het bolwerk in de verdedigingswerken rond de oude stad. Het park is in 1865 ontworpen door Jan David Zocher. Het is genoemd naar Kenau Simonsdochter Hasselaer die in het beleg van Haarlem een rol van betekenis speelde.

In 1867 bouwde de Nederlandsche Maatschappij voor Grondcrediet uit Amsterdam de monumentale reeks van negen herenhuizen aan de oostzijde en de twee villa`s aan de zijhuizen. In de begintijd resideerden in deze herenhuizen aanzienlijke Haarlemse families zoals Pahud de Mortanges, Burgemeester Van Lennep en Rasch (Kenaupark nr 30). Er zijn nu voornamelijk kantoren in gevestigd.

Op 3 mei 1982 onthulde prinses Juliana er het bronzen beeld "Vrouw in het verzet" van de in de Tweede Wereldoorlog vermoorde verzetsstrijdster Hannie Schaft, gemaakt door haar vriendin Truus Menger-Oversteegen

GPSwalking.nlEn zo komt er een einde aan deze indrukwekkende wandeling met veel geschiedenis. Niet sensationeel of opschepperig. Maar vooral zien we de levendigheid van een historische stad. Het normale leven tussen de eeuwenoude geveltjes en mensen waar je zomaar mee in gesprek raakt.

We zijn vele mooie huisjes en gezelligheid tegen gekomen in dit mooie Haarlem.

Zo, en nu kuieren we rustig naar de Molen en het Restaurant. Maar goed dat we gereserveerd hebben. Vol. Vanwege de goede keuken……

De GPS leggen we even aan de kant. Tot de volgende keer. Groetjes van Leonoor en Arnold.

Startpunt

  • Start/finish/parkeerplaats NS station N52 23.285 E4 38.282

Geraadpleegde websites:

POI's

  • Spoorlijn Amsterdam - Haarlem N52 23.284 E4 38.200
  • Kenau Simonsdochter Hasselaer N52 23.236 E4 38.218
  • Wigbolt Ripperda N52 23.236 E4 38.218
  • Haarlem N52 23.155 E4 38.179
  • Oorsprong Haarlem N52 23.083 E4 38.274
  • Begijnhof N52 22.945 E4 38.332
  • Waalse Kerk N51 48.845 E4 39.943
  • Vluchtelingen N52 22.944 E4 38.360
  • Prostitutie in Haarlem N52 22.921 E4 38.402
  • Industriestad N52 22.916 E4 38.438
  • Bakenessergracht N52 22.886 E4 38.444
  • Bakenesserkerk N52 22.897 E4 38.507
  • Spaarne N52 22.955 E4 38.606
  • Zuidam N52 23.007 E4 38.561
  • Scheepmakerdijk N52 23.003 E4 38.586
  • Adriaan N52 23.029 E4 38.560
  • Brouwerij De Olyphant N52 22.797 E4 38.499
  • Teylers Museum N52 22.830 E4 38.403
  • Waag N52 22.813 E4 38.385  
  • Koninklijke Joh. Enschedé N52 22.848 E4 38.299
  • Grote Markt N52 22.883 E4 38.155
  • Hoofdwacht N52 22.903 E4 38.185
  • Philharmonie N52 22.878 E4 38.327
  • Laurens Janszoon Coster N52 22.889 E4 38.192
  • Grote of St.-Bavokerk N52 22.870 E4 38.230
  • Vishal N52 22.877 E4 38.197
  • Vleeshal N52 22.859 E4 38.169
  • Verweyhal N52 22.868 E4 38.152
  • De Hallen N52 22.867 E4 38.170
  • Stadhuis Haarlem N52 22.890 E4 38.101
  • Frans Hals N52 22.607 E4 38.019
  • Museum Frans Hals N52 22.592 E4 37.997
  • Paviljoen Welgelegen N52 22.295 E4 37.843
  • Haarlemmerhout N52 22.097 E4 37.789
  • Nieuwe Kerk N52 22.638 E4 37.783
  • Hofjes N52 22.649 E4 37.809
  • Proveniershof N52 22.640 E4 37.848
  • Winkelstad N52 22.649 E4 37.901
  • Prinsenhof N52 22.889 E4 38.017
  • Kenaupark N52 23.203 E4 38.010

 
 

Helaas zijn er nog geen reacties beschikbaar. We willen u van harte uitnodigen om een reactie te plaatsen. Klik op de blauwe knop "Toevoegen" om een nieuwe reactie te plaatsen.