Dommel - Keersop

Korte beschrijving

We hebben onlangs gelopen bij de Volmolen en waren toen erg gecharmeerd van een gebiedje waar de Keersop in de Dommel uitmondt. Dat is een nat, maar o zo mooi gebied. Geweldig nu het groen ontluikt en het na een droge periode goed te wandelen is. Genieten!

Deze wandeling kenmerkt zich vooral door het historisch perspectief dat zich gaandeweg uitrolt. We beginnen door het bos op de voormalige heide. Goed om stil te staan bij de ontwikkeling van Valkenswaard, Waalre en het landbouwgebied daartussenin. Dan vertelt de Plaatse Loon haar functie als plein, omsloten door historische Kempense langgevelboerderijen. Het kerkepad verbindt weliswaar het voormalige Kasteel met de oude kerk in Waalre, maar brengt ons vooral op de hoge droge akkers. Snikheet in de felle zon. De koeien liggen sloom te herkauwen in het lange malse voorjaarsgras in het Dommeldal.

Die rivier, die hier nooit is aangepast en nog de oorspronkelijke loop kent door het natte broekgebied, waar de Keersop in de Dommel uitmondt, biedt een unieke natuurbeleving. Het kan er erg nat zijn, maar dat blijkt een feest te zijn voor de kwááákende kikkers. Na de pauzestop bij de eeuwenoude ‘waterkrachtcentrale’ volgen we in omgekeerde richting de weg van nat naar droog, van laag naar hoog. Goed merkbaar. En ooit heeft hier de Heer van Herlaer de scepter gezwaaid toen Valkenswaard nog Wedert genoemd werd voordat de valkenjacht opkwam en Waalre als Waderle bekend was bij de Abdij van Echternach. Nog steeds is de Willibrorduskerk een van de oudste van Noord-Brabant.

Terug naar de wereld van weleer.  Op het bankje bij de Dommel kunnen we even de rust op ons laten inwerken. Een weldaad voor de haastige mens van deze tijd. 


Kenmerken

Startpunt: Valkenswaard: Nieuwe Waalreseweg 199
Positie: Noord-Brabant , Nederland, Coördinaten: N51.372842 E5.437916
Afstanden: 14, 8, 7 km
Type: Beek, Bos, Cultuur, Open, Rivier
Begaanbaar: Doorgaans goed begaanbaar
Scootmobiel: Niet toegankelijk
Honden: Aangelijnd
Horeca: Onderweg
Gelopen op: 20-05-2016

Route informatie

GPS wandeling van 14 km bij Valkenswaard.
Er zijn verkortingen van 7 en 8 km beschikbaar.
De paden op deze wandeling zijn goed begaanbaar. Deels verhard.
Van deze wandeling is zowel een Track als een WPT-Route beschikbaar.
Onderweg was is er een horecagelegenheid.



Acties

Download (ZIP) Download (GPX) Bekijk kaart/tracks Bekijk de fotoserie Print wandeling tekst

Startlocatie


Reacties



Wij zijn benieuwd naar uw reactie. Wel hebben we een aantal spelregels waar we u even op willen attenderen

  • Alle velden moeten verplicht worden ingevuld.
  • Uw reactie wordt pas na goedkeuring zichtbaar in de lijst ervaringen.
  • Uw e-mail adres niet wordt getoond op de site.
  • De webmaster behoudt zich het recht uw tekst aan te passen.
  • Het is niet toegestaan email-adressen, enige weblinks of schuttingtaal in de tekst op te nemen. Bij veelvuldig misbruik kan u de mogelijkheid van opslaan worden ontzegd.
  • Als u ons een link wilt doorsturen dan a.u.b. per email.
  • English texts will not be accepted. All input needs to be approved by the webmaster on forehand before be visible on this website. So save yourself the trouble.


Langere beschrijving


GPSwalking.nlStart/finish/parkeerplaats N51 22.049 E5 26.702
We parkeren op de parkeerplaatsen van Coppelmans, het grote tuincentrum. Daar kun je ook een koffiestop maken, maar dan zou je beter kunnen parkeren bij de Volmolen.

Maar wij vertrekken vanaf hier. Voorzichtig oversteken en voor Valkenswaard links naar het bos.

We raken aan Valkenswaard, nu een grote plaats, maar ooit was Waalre de kern van dit gebied.

VGPSwalking.nlalkenswaard N51 21.992 E5 26.830
Het dorp telt nu ongeveer 20 000 inwoners. De huidige gemeente is ontstaan in 1934 door samenvoeging van de toenmalige gemeenten Valkenswaard, Dommelen, en Borkel en Schaft.

Valkenswaard kende in de 19e en 20e eeuw een groot aantal sigarenfabrieken, waarvan Willem II en Hofnar de bekendste waren. Heden ten dage is er nog volop lichte industrie op een eigen bedrijventerrein. Toerisme is eveneens een belangrijke inkomstenbron maar Valkenswaard heeft vooral betekenis als vestigingsplaats voor forenzen die in Eindhoven of België werkzaam zijn.

Het wapen van Valkenswaard is op een azuren schild een beeld van Sint Nicolaas houdend in de rechterhand een kromstaf, terwijl hij de linkerhand beschermend uitstrekt boven drie kinderfiguren staande op de rand van een kuip, het geheel geplaatst op een grond, alles van goud.

GPSwalking.nlWedert N51 21.995 E5 27.237
Zwembad De Wedert verwijst naar de oorspronkelijke naam van Valkenswaard.

Begin 13e eeuw wordt verwezen naar Wederde en in 1292 wordt Wedert genoemd. In 1446 wordt het beschreven als Weerd. Om zich te onderscheiden van het Limburgse Weert op 22km van hier, werd vanwege de grote varkensmarkt Verckensweerd als naam gebruikt. Later onder invloed van de Valkeniers veranderde de naam in Valkenswaard. De naam Valkenswaard komt voor het eerst terug in de archieven in 1702.

GPSwalking.nlGeschiedenis Valkenswaard N51 22.026 E5 27.338
De huidige woonkern van Valkenswaard is ontstaan uit diverse kleine ontginningen uit de 12e eeuw bestaande uit de Cromstraet, Geenhoven, Zeelberg en Venbergen. Door de diverse watermolens die dit gebied rijk was konden de ontginningen snel uitgroeien tot gehuchten. In de 13e en 14e eeuw bereiden deze gehuchten zich uit met andere randontginningen.

De eerste belangrijke grootgrondbezitters waren de heren van Herlaer die vermoedelijk vanaf het begin van de 13e eeuw goederen in Valkenswaard verkregen. De heren van Herlaer speelden een belangrijke rol tussen de oprukkende Hertog van Brabant en de Graaf van Gelre, die beiden aanspraak maakten op gebieden in het huidige Noord-Brabant.

In deze periode moesten de toen nog machtige lokale heren hun macht afstaan aan de Hertog. Daarentegen gaven de hertogen veel goederen als geschenk aan abdijen en kloosters die zij vaak zelf hadden gesticht.

GPSwalking.nlGerard van Loon N51 22.265 E5 27.192
Na de dood van de laatste heer uit het geslacht van Herlaer kwamen de rechten van de heerlijkheid in handen van Gerard van Loon. In 1314 verkocht Gerard van Loon de Heerlijkheid Herlaer en daarmee de kloosterrechten van Echternach in Waalre en Valkenswaard aan Gerard I van Horne (van Horn in Limburg).

Zeven jaar later kwamen grote delen van Valkenswaard in handen van de abdij van Echternach doordat de heer van Valkenswaard Gerard I van Horne aan de hand van “de vervalsing van Echternach” moest erkennen dat hij gebieden in Waderle Wedert ende Aalst in leen hield van de abdij, de boef.  In 1326 gaf de abdij de eerste vage grensbepaling uit van de gebieden die zij in Valkenswaard hadden opgeëist.

Echter, daarnaast bleven vele goederen en grond eigendom van lokale heren, kloosters en van de Hertog van Brabant. De Venbergsche Molen – ten zuiden van V’waard - bleef tot de 14e eeuw deels in bezit van de Hertog.

GPSwalking.nlBossen en vennen N51 22.474 E5 27.357
Deze bossen, oostelijk van Waalre, liggen op een dekzandgebied dat vroeger een grote heide was. De naaldbossen, overwegend grove den, zijn aangeplant in de jaren 30 van de 20e eeuw als werkverschaffingsproject. Een deel van de bossen is in snippers aan particulieren verkocht, met villa's bebouwd en gaat vloeiend over in de bebouwde kom. In dat gebied liggen het Blokven en het Lisseven.

De gemeentebossen van Waalre zijn 380 ha groot en sluiten aan bij die van Valkenswaard. Hier liggen vele vennen en vennetjes zoals het Vlasrootven. Het padennet in deze bossen verloopt vrij grillig en sluit aan bij dat in enkele kleinschalige landbouwgebieden in de omgeving van Loon en Timmereind. Dit draagt bij aan de belevingswaarde.

GPSwalking.nlDekzandruggen N51 22.550 E5 27.257
Het is op deze heidegrond dat de bossen aangeplant zijn. We zullen nog veelvuldig het heuvelen van het dekzand onder invloed van de wind kunnen herkennen. De hoogteverschillen die u namelijk  in het bos ziet zijn oude dekzandruggen, die gevormd zijn in de laatste ijstijd.

Het vervoer van het zandstof en de korrels ging in die tijd door de wind en sneeuw. Als in het voorjaar de sneeuw dooide bereikte het zand de grond. Daardoor ontstonden de glooiingen in het landschap, te vergelijken met de zandheuvels in de woestijn. Haaks op de heersende windrichting, noordwestenwind.

VaGPSwalking.nllken N51 22.602 E5 27.037
Op de zandgronden rond Valkenswaard was voor de meeste pachtboeren maar een karig bestaan weggelegd. Deze situatie verergerde wanneer buitenlandse of Staatse troepen het dorp tijdens één van de vele veldtochten die Brabant in en na de Tachtigjarige Oorlog teisterden, tot ravitailleringsplaats maakten, inkwartiering eisten, en er plundering op grote schaal plaatsvond.

In vredestijd wist men het inkomen aan te vullen met inkomsten uit de valkenvangst. Valkenswaard lag op de trekroute van de slechtvalk en sommige valkenvangers bekwaamden zich ook in het africhten van de veelgevraagde roofvogel, die zeer geschikt was voor de valkerij.

Valkenswaard groeide in de 16e eeuw uit tot het belangrijkste centrum van de valkenvangst in Europa. Vele vorstenhuizen maakten, mede op aanbeveling van landvoogdes Maria van Hongarije (1531–1555), gebruik van Valkenswaardse valkeniers. Dat bracht welvaart in het dorp, terwijl de valkeniers ook in de eigen gemeenschap in aanzien stegen en belangrijke functies gingen uitoefenen.

Wie tot in de 19e eeuw in het bezit was van een getrainde valk kon zijn gezin goed onderhouden. Zie http://www.vsmm.nl/nl/valkenswaard.

GPSwalking.nlWaalre of Valkenswaard N51 22.615 E5 26.844
In het begin van de 14e eeuw was er al sprake van de parochie van Wedert. Echter, doordat het dorp Waalre in deze tijd een snellere groei van de welvaart doormaakte kon het zich al snel een stenen kerkgebouw permitteren. Hierdoor verschoof de macht naar Waalre.

Dikwijls wordt ten onrechte aangenomen dat Valkenswaard uit Waalre is ontstaan. Maar Waalre kent vele documenten waaruit blijkt dat de welvaart harder groeide dan in Wedert. Valkenswaard moest wachten tot 1500 voordat haar eerste stenen kerkgebouw een feit was. Ook was er sprake van een gezamenlijke schepenbank.

GPSwalking.nlScheiding
Vanaf de 13e eeuw vormde Waalre een bestuurlijke eenheid met het huidige Valkenswaard. Dit was de heerlijkheid Waalre, Valkenswaard en Aalst. Het bestuurlijk centrum van deze heerlijkheid lag bij de Loondermolen – daar komen we straks.

In 1721 werd Aalst van de heerlijkheid afgescheiden en in 1794 scheidde Valkenswaard zich van Waalre af. In 1824 werden de weinige overgebleven heerlijke rechten van Valkenswaard afzonderlijk verkocht.

Kempen N51 22.716 E5 26.732
Even kijken we weer iets ruimer naar de omgeving. De Kempen, of Kempenland, is de streek in het noordoosten van België en het zuidoosten van de Nederlandse provincie Noord-Brabant, ten zuiden van de lijn Eindhoven-Tilburg.

GPSwalking.nlDe naam van de streek is een vervorming van het Latijnse Campinia of Campina, hetgeen 'open ruimte' betekent (campus = vlakte). Ook worden de Kempen soms als Toxandrië of Taxandria aangeduid, een naam die uit de Romeinse tijd stamt.

De Kempense bevolking leefde hoofdzakelijk van de landbouw, ook al bracht die niet veel op. De boerderijen waren de typische Kempense langgevelboerderijen die in een aantal Kempense dorpen nog te bezichtigen zijn of bewaard zijn gebleven als woonhuis. Maar naast boeren hebben er in de middeleeuwen ook handelaars en ambachtslieden gewoond. De teuten ondernamen handelsreizen naar Nederland, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg of zelfs Denemarken.

Tegenwoordig is naast klein industrie, verbeterde landbouw en toerisme de bron van inkomsten.

GPSwalking.nlWaalre N51 22.932 E5 26.623
Waalre wordt lokaal Woldere genoemd. Omstreeks 712 spreekt Willibrord over Uaedritlaeum, en later sprak men over Waderlo, wat doorwaadbare plaats bij een bosje zou betekenen. Via Waderle werd dit Waalre. Het is echter ook mogelijk dat Waalre te herleiden is op het vrij alledaagse Latijnse woord 'villaris' met de betekenis 'behorend tot het landgoed'.

Ook spreekt men wel eens van de metathesis van de -rl-, maar die herken ik niet omdat de -rl- als gevat is in de oorspronkelijke naam Waderlo.

Het gebied waar Waalre-dorp ligt is al bewoond vanaf de tijd der Rendierjagers (12.000-9.000 v.Chr.), waarvan overblijfselen zijn gevonden.

Het eerste kerkgebouw te Waalre werd in de 12e eeuw vervangen door een romaanse kerk. Deze kreeg enkele eeuwen later een hogere gotische aanbouw en een toren in Kempense gotiek. Het romaanse tufstenen schip is een der oudste van Noord-Brabant. In het dorp Waalre wonene ongeveer 6000 inwoners.

GPSwalking.nlOud cultuurlandschap N51 22.666 E5 26.645
Tussen de Dommel en het dekzandgebied ligt nog een kleinschalig landbouwgebied, afgewisseld met kleine stukjes bos, met name aan de zuidzijde van het dorp, voorbij Loon en Timmereind.

Hier, ten zuiden van het centrum van Waalre-dorp, ligt aan één van de oude kerkpaden, een driehoekig pleintje (plaatse) met een 7-tal Kempische boerderijen waarvan 5 nog het oorspronkelijke langgeveltype tonen.

Een plaatse is een meestal onbebouwd grasplein waarop vroeger het vee werd verzameld om naar de graasgronden te drijven. Het Hulster kerkepad – ook Loonderkerkepad genaamd - doorsnijdt het midden van het plein, terwijl de Loonderweg en het Timmereind de autoverbinding met de rest van de gemeente verzorgen.

GPSwalking.nlDroog en nat klimaat N51 22.741 E5 26.485
Tot het jaar 1000 waren de woonmogelijkheden in Waalre beperkt door het natte klimaat. Vermoedelijk waren er een aantal nederzettingen verspreid over de lage heuvels, niet al te ver van de Dommel verwijderd maar de grootste bewoningsconcentratie was rond de kerk in het centrum.

In de elfde en twaalfde eeuw veranderden een aantal dingen. Allereerst is de klimaat-verandering van grote invloed geweest op het boerenleven, het werd droger, de beekdalen werden begaanbaar en door de intensievere bemesting brachten de akkers meer op. Er kwam een nieuwe generatie van landeigenaren die geleidelijk de grote invloed van kloosters en abdijen naar zich toe trokken.

GPSwalking.nlOorspronkelijk was de abdij van Echternach de enige grondbezitter in onze gemeente en de stichting van een aantal ontginnings-boerderijen is waarschijnlijk aan de abdij te danken. Loon werd al in de 13e eeuw genoemd en moet beschouwd worden als één der ontginningen uit de 12e en 13e eeuw.

De locatie van deze nederzetting is gunstig gekozen tussen het beekdal van de Dommel enerzijds en de hoge stuifduinen waar we eerder waren. Het ligt in een kleine inzinking in het landschap en is omgeven door de iets hoger gelegen akkers op de oorspronkelijke dekzandrug. Deze akkers zijn in de loop van vele eeuwen geleidelijk opgehoogd met de mest uit de potstallen van de boerderijen. Zie http://weekbladdeschakel.nl.

GPSwalking.nlLoon N51 22.746 E5 26.456
We lopen linksom over het plein en bekijken de mooie boerderijen.

Buurtschap Loon is een beschermd dorpsgezicht. Het heeft vijf beschermde Kempense langgevelboerderijen: Loon 1, 2, 3, 7, en 9.

Eerste huis links, Loon 9, is gebouwd in de 19e eeuw, tussen 1800 en 1900 en is gebouwd in baksteen met gepleisterde plint. Het dak is een rieten wolfdak met een voet van pannen. Bijzonder zijn de negenruits schuiframen en het bovenlicht met de pijl.

Rechtsaf op Loon 1 staat een Boerderij van het Kempische langgeveltype, gebouwd in 1718 in baksteen met gepleisterde tras en met kleine roederamen. Het dak is een rieten wolfdak met voet van pannen en aan de kop een topgevel waarin jaarstenen 1718 en een hartmotief.

GPSwalking.nlNaar links passeren we Loon 2, ook een Kempische langgevelboerderij uit begin 1700 tot 1900. In 1985 verbouwd. Het bakstenen gebouw met gepleisterde plint kent ramen met een kleine roedeverdeling en luiken en een rieten wolfdak met een voet van pannen.

Dan kruisen we het Loonderkerkenpad en volgt Loon 3. Een bakstenen Kempische langgevelboerderij gebouwd in 1731. Dat staat in de kopgevel op de jaarsteen. De zesdelige schuiframen kunnen afgesloten worden met de luiken.

Aan de overkant op Loon 7 zien we een soortgelijke boerderij die na de brand is herbouwd in 1867.

En voorbij deze boerderij, we zijn nu het plein bijna rond, gaan we rechts het smalle paadje volgen: Loonderkerkepad. We komen op de akkers waar het graan geoogst werd.

GPSwalking.nlHistorische Leven N51 22.613 E5 26.409
Op het dekzandplateau zijn in de middeleeuwen grote escomplexen aangelegd.

Waalre/Loon is als nederzetting eeuwenlang een microregio geweest. Selfsupporting, zouden we het nu noemen.

Tussen de rivier De Dommel en de hoge zandrug is alles beschikbaar. Op de hoge grond kan men wonen en huizen bouwen. Daar omheen liggen de akkers. De esgrond - de door bemesting zwart gekleurde aarde - is vruchtbaar genoeg om jaar in, jaar uit rogge te verbouwen. Met een sikkel maait de boer de aren van het rijpe gewas, en pas later wordt het resterende stro gemaaid. Dat stro komt als veevoer, en strooisel weer terug op de akker. Maar dan vermengd met heiplaggen en mest uit de potstal. Stro dient ook als dakbedekking, vulling bij muren en wanden.

Aan de rand van de heide, iets verder van de boerderij vandaan, liggen begraasde percelen, buntvelden genaamd. Daar kan vee grazen, maar ook schapen.

GPSwalking.nlLangzaam maar zeker wordt zo'n veld bemest. Dan kan men er een seizoen iets op laten groeien, oogsten en dan ligt het weer een aantal jaren braak. Na verloop van tijd, worden dat toch weer vruchtbare akkers, voor de starters.

Een veld is een wisselakker. Dan weer gebruikt als akker, om later weer als weiland ingezet te worden. Echte weilanden liggen langs de rivier. Die zijn nat en dus minder geschikt voor akkerbouw, maar wel voor het grazend vee, dat zorgt voor melk, vlees en leer.

Een varken leeft van de afval - van de groene container - en van de eikels in het eikenbos. Eenmaal vet wordt het in november geslacht als wintervoedsel. De kippen scharrelen rond en de schapen grazen op de omringende heide. Ze worden geschoren en leveren zo de wol voor kleding. De heide is overigens geen woeste grond, maar levert naast de graasgrond voor de schapen, ook plaggen voor de potstal, honing voor de bijen, waswater voor de schapenwol in de vennen, ('t witven, 't wasven) en konijnen en ander wild, dat als voedsel dient.

GPSwalking.nlEn vooral daar, waar de grond te schraal is, op de stuifzandduinen op de hei, daar wordt bos aangeplant. Meestal eik. Dat levert brandhout, mutserts - tot een bundel verzameld sprokkelhout - en geriefhout. Daar maakt men de riek, hark, bezem en ander gereedschap van.

Men kan daarvan leven.

Zeker in de Middeleeuwen gaat dat goed en redelijk royaal. Men bezit veel grond in eigendom en men heeft weinig kinderen. Er bestaat de mogelijkheid om via ontginningen uit te breiden.

Pas later toen er veel belasting betaald moest worden en de bezettingslegers van Gelre, Holland en de Fransen plunderden en er vanwege de grotere gezinnen meer verdeeld moest worden trad de armoe in. Vanwege ook nog eens zwaardere belastingen dan elders in Holland vertelde de slimme Brabantse boer, dat er niks te oogsten viel. Dan hoefde hij minder af te dragen.

GPSwalking.nlNog steeds geloven ze in Den Haag, dat de Kempense zandgronden onvruchtbaar zijn. Over de grens in België zegt men dat niet. De zandgronden daar leverden het voer voor de paarden van de cavalerie.

Men moet het niet idealiseren, maar het leven was goed op het Brabantse land. Zeker ten tijde van de Hertogen van Brabant. De rivierdalen van de Dommel, de Aa en Beerze waren zker niet onvruchtbaar.

Kunstmest heeft de boer er daarna bovenop geholpen. Maar door de eeuwen heen is hier weinig veranderd.

GPSwalking.nlTochtige koe N51 22.499 E5 26.072
Gaandeweg volgen de weilanden. Hier grazen de koeien. Ze houden het gras kort en bemesten het. Heel tevreden liggen ze sloom te herkauwen.

Eén koe is afgezonderd van de groep. Waarschijnlijk is die tochtig. Ze springt dan op andere koeien. Om die te beschermen wordt ze afgescheiden van de groep.

Ze zal binnenkort naar de stier moeten. Want zonder kalveren hebben we geen melk.

GPSwalking.nlDommeldal N51 22.400 E5 25.517
In het westen stroomt de Dommel waarlangs een aantal natuurgebieden liggen, die voor een belangrijk deel (73 ha) in bezit zijn van Natuurmonumenten onder de naam Dommeldal. Delen van de Dommel ter hoogte van de (herbouwde) Volmolen en de Elshouters zijn aan de 'normalisatie' van de naoorlogse tijd ontsnapt..

De Elshouters bestaat uit een laagte met oud elzenhakhout (broekbos) en dichter bij de (nog slingerende) Dommel met kleinschalige hooilandjes op de oeverwallen. Het ligt tegenover de plaats waar de Keersop in de Dommel uitkomt.

GPSwalking.nlDommel N51 22.435 E5 25.479
De Dommel is een beek van 120 kilometer, waarvan 35 kilometer op Belgisch (Limburgs) grondgebied en 85 op Nederlands (Brabants) grondgebied.

Geologisch gezien ligt het bovenstroomse dal van de Dommel in de Centrale Slenk. Lang geleden hebben achtereenvolgens de Rijn en de Maas door dit dal en het aansluitende dal van de Kleine Dommel gestroomd, doch deze hebben hun bedding steeds verder naar het oosten verlegd.

Het is niet bekend wanneer de naam “Dommel” ontstond. In het begin van achtste eeuw maakt Bisschop Willibrord melding van de rivier “Duthmala”. Dom, dud, dut of duth stamt mogelijk af van dutten of dodde wat riet (lisdodde) betekent. Mel is een verwijzing naar maal, wat stroom of stromen betekent. De Dommel was ooit een belangrijke rivier.

GPSwalking.nlIn de Romeinse tijd werd er waarschijnlijk op gevaren. Vermoedelijk stroomde de rivier vroeger sneller en was ze dieper uitgesneden in het landschap. Dit veranderde toen de mens ingreep en de oeverbossen kapte om daar hooilanden van te maken.

Dit proces was omstreeks 1450 afgerond. Zand kreeg vrij spel en hier en daar werd de rivier daardoor afgesneden en vormden zich stroomversnellingen. Daardoor ging de rivier meanderen. Ook overstromingen kwamen voor, mede door de bouw van watermolens, waartoe immers het water opgestuwd moest worden. Dit gaf aanleiding tot veel conflicten omtrent het maximaal toegestane waterpeil. In 1863 werd Waterschap De Dommel opgericht, in het bijzonder om de wateroverlast te beperken.

In de 20e eeuw werden vele doornhagen vernietigd, daar prikkeldraad efficiënter was. De intensivering van de landbouw bracht kunstmest en intensieve veehouderij, dus ook dierlijke mest, waardoor het water van de Dommel zeer voedselrijk werd. Dit werd nog verergerd door de sterke verstedelijking, waardoor de hoeveelheid afvalwater uit huishoudens en industrie steeds toenam. Tot 1950 had zelfs een stad als Eindhoven geen waterzuiveringsinstallatie.

GPSwalking.nlHet Dommeldal en dat van de zijrivieren is altijd heel vruchtbaar geweest. Anders dan de hoge zandgronden en heide die vrij droog waren.

De afvoer van de Dommel is zeer onregelmatig en is afhankelijk van de hoeveelheid regen die is gevallen in het bekken van de Dommel. Op het moment dat de Dommel samenvloeit met de Aa is de gemiddelde afvoer 14 m³/s.

In droge tijden kan dit slechts enkele kubieke meters per seconde bedragen, terwijl in extreem natte tijden een afvoer van 100 m³/s niet ongewoon is. Via de Dieze bij Den Bosch stroomt de Dommel in de Maas.

GPSwalking.nlVolmolen N51 22.892 E5 25.387
Deze watermolen op de Dommel heeft een lange geschiedenis, want op deze plaats stond volgens schriftelijke bronnen reeds in 703 een watermolen, terwijl in 1350 al sprake is van twee gebouwen: een oliemolen aan de Waalrese kant, en een graanmolen aan de Riethovense zijde.

De toenmalige bezitter was de Abdij van Echternach, die ontginningen deed plaatsvinden waardoor de behoefte aan maalcapaciteit toenam. De oliemolen was sedert 1792 in gebruik als volmolen.

In 1792 echter kwam de molen in het bezit van een lakenfabrikeur uit Leiden, die Pieter Vreede heette. Hij liet huisarbeid door wevers verrichten in Tilburg en bracht uiteindelijk, daar hij Patriot was en in Leiden politieke moeilijkheden ondervond, ook zijn lakenfabriek naar Tilburg. Pieter Vreede gebruikte de molen als volmolen. Zelf vertrok hij in 1816 naar Antwerpen, maar zijn zoon bleef als molenaar in Riethoven wonen en overleed daar in 1846.

GPSwalking.nlTot 1876 bleef de watermolen in handen van de familie Vreede, maar daarna werd hij tot 1951 eigendom van de familie Van Gastel. In 1962 werd de molen door een storm verwoest.

De architect Ad van Empel herbouwde de molen, waarvan het westelijke deel gereed kwam in 1992. Aan het oostelijke deel werd in 1994 begonnen, maar dit werd in 1995 door brand verwoest. In 1998 werd de molen gekocht door de familie Hermans. Sedert 2000 wordt de molen ingezet voor elektriciteitsproductie. Het Waterschap De Dommel heeft een vispassage aangebracht.

Een volmolen of voldersmolen is een industriemolen die werd gebruikt om wol te 'vollen'.

Vollen is een nabewerking van geweven wollen stof waardoor de kwaliteit sterk verbeterde. Deze wollen stof was een tussenproduct van de lakenindustrie. De bedoeling was om de weefselstructuur dichter en vaster te maken (vervilten). Om dit te bereiken moest de stof urenlang, voor sommige kwaliteiten zelfs dagenlang, gekneed worden.

GPSwalking.nlHiertoe stonden in de begintijd voetvollers in een kuip en stampten met hun voeten op het natte laken. Hierbij werden toevoegingen zoals aarde, urine en zeep gebruikt om het vervilten te bevorderen.

Na een stukje Camping komen we bij de pauzeplek bij de Volmolen aan de Dommel.

Koffie met een Kempens nippertje en vlaai met slagroommmm…. We lopen het er wel weer af.

Voorbij de pauzeplek raken we even aan de Keersop, de natte broek, tenminste. Soms is het er te nat, dan is goed schoeisel verplicht.

PAUZE N51 22.869 E5 25.402

GPSwalking.nlKeersop N51 22.464 E5 25.297
De Keersop is een zijbeek van de Dommel. Zij ontstaat als Elsenloop ten noorden van Lommel, passeert oostelijk van Luyksgestel de Nederlandse grens, stroomt zuidoostelijk langs Bergeijk en Westerhoven, westelijk langs Dommelen en mondt even voorbij de buurtschap Keersop in de Dommel uit.

In 1972 werd de Keersop gekanaliseerd. De afgelopen jaren werd de Keersop weer grotendeels in natuurlijke staat teruggebracht. Dit gebeurde na een langdurig kavelruilproject.

GPSwalking.nlLoondermolen N51 22.104 E5 26.110
De Loondermolen was een watermolen hier op de Dommel. Ze diende als korenmolen. De watermolen bevond zich op de plaats waar de heerlijkheid Waalre, Valkenswaard en Aalst haar hoofdkwartier had. De Dommelseweg gaat hier via de Loondermolenbrug over de Dommel.

De Loondermolen bestond vermoedelijk niet voor 1368, aangezien een document van toen wel over de nabijgelegen Keersoppermolen, maar niet over de Loondermolen repte. Pas in 1384 werd de molen voor het eerst vermeld als zijnde in bezit van de heerlijkheid. Het was een dwangmolen voor de inwoners van bepaalde nabijgelegen gehuchten.

In 1545 kwam een commissie in opdracht van keizer Karel V de stuwhoogten vaststellen bij de diverse watermolens. In 1703 stelde de heer van Waalre enz., Gerard Hubert van der Clusen, voorwaarden op voor de verpachting van de molen aan een molenaar. Deze bevatte vele verplichtingen.

GPSwalking.nlVanaf 1793 kwam de molen in eigendom van de molenaars, vanaf 1888 was ze vaak in bezit van tabaksfabrikanten als Swane en in 1937 kwam ze in het bezit van Waterschap DeDommel. De molen was bedekt met leien, die mogelijk bij de sloop van het Kasteel beschikbaar zijn gekomen. Het gebouw was van hout.

De molen werd gesloopt, maar het molenhuis bleef bewaard. Het werd herbouwd na een brand in 1907, en het werd sterk gewijzigd in 1966. We zien dat de Dommel hier splitst, een deel gaat naar rechts naar het opgestuwde bekken voor de molen en links gaat het water over de vistrap.

GPSwalking.nlKasteel van Waalre N51 22.089 E5 26.191
De heren van Waalre waren tevens heren van Herlaar en nog andere plaatsen, en ze woonden aanvankelijk niet bij de Loondermolen. Het kasteel van Loon zou, als adelijcks huijsinghe (slotje) pas in de eerste helft van de 15e eeuw zijn gebouwd.

Dit huis werd in 1867 gesloopt en verbouwd tot boerderij. Deze werd in 1934 getroffen door brand en opnieuw opgebouwd in gewijzigde vorm. Ze heet nog steeds Het Kasteel. Een deel van de naar de Loonderweg gekeerde gevel is nog een restant van het oude kasteel. Een gedeelte van de gracht nog aanwezig. In het woonhuis van de boerderij kelders met gemetselde tongewelven.

GPSwalking.nlHet vormde toen het centrum van het goederenbezit van de heer, dat ten zuiden van het gehucht Loon lag en een viertal pachthoeven en een watermolen omvatte.

Het slotje werd mogelijk vooraf gegaan door omwaterde huizing of houten schrans. De lage ligging van de kasteellocatie was er debet aan dat Waalre zich niet kon ontwikkelen tot een kasteelgehucht of kasteeldorp. Deze plek was niet geschikt voor uitgebreide bewoning en bovendien lagen de landerijen van de vier pachthoeven in de weg. Daarbij woonden tot de 16e eeuw geen van de heren van Waalre, Valkenswaard en Aalst daadwerkelijk in de heerlijkheid. Zie http://www.erfgoedgeowiki.nl.

GPSwalking.nlBirkenhof, de Bunker N51 21.874 E5 26.693
Deze voormalige bunker uit 1940-1944 is een goed en zeldzaam voorbeeld van camouflagearchitectuur en een herinnering aan de Tweede Wereldoorlog.

Het was een Duits bunkercomplex met de naam: Forschungsstelle Langeveld (voorheen Birkenhoff) als Kempische herenboerderij gecamoufleerd bunkercomplex dat tijdens WO II door de Duitsers werd gebouwd en van 1943 tot 1944 werd gebruikt als aftapcentrale voor het geallieerde telefoon- en telegrafieverkeer. Na circa 6 maanden dienst te hebben gedaan werd het complex in de eerste helft van september 1944 ontruimd. Het pand werd gecamoufleerd als boerderij, welke als een bakstenen schil om de bunker werd opgetrokken. In de oost-west gerichte vleugel van het L-vormige gebouw bevindt zich het bunkercomplex, in de noord-zuid gerichte vleugel de voormalige verblijven van de manschappen.

GPSwalking.nlHet manschappencomplex is onderkelderd en kent met de zolder erbij dus vier verdiepingen. Dwars daarop staat aan de noordzijde onder het verhoogde dak de betonnen bunker: 2 meter beton onder de vloer en 2,5m beton boven en rond de ruimte op het maaiveld.

Zo eindigt dit fraaie wandelingetje met niet alleen natuur, maar vooral ook veel cultuur. Op dit kleine gebied hebben we een beeld kunnen krijgen van hoe het vroeger was. In de korte periode van de afgelopen 50 jaar is er meer veranderd dan in de tijdspanne van 1200 jaar daarvoor. Dat geeft toch te denken…..

Startpunt

  • Start/finish/parkeerplaats Nieuwe Waalreseweg 199 Valkenswaard  N51 22.049 E5 26.702

Geraadpleegde websites:

POI’s

  • Valkenswaard N51 21.992 E5 26.830
  • Wedert N51 21.995 E5 27.237
  • Geschiedenis Valkenswaard N51 22.026 E5 27.338
  • Gerard van Loon N51 22.265 E5 27.192
  • Bossen en vennen N51 22.474 E5 27.357
  • Dekzandruggen N51 22.550 E5 27.257
  • Valken N51 22.602 E5 27.037
  • Waalre of Valkenswaard N51 22.615 E5 26.844
  • Kempen  N51 22.716 E5 26.732
  • Waalre N51 22.932 E5 26.623
  • Oud cultuurlandschap N51 22.666 E5 26.645
  • Droog en nat klimaat N51 22.741 E5 26.485
  • Loon N51 22.746 E5 26.456
  • Historische Leven N51 22.613 E5 26.409
  • Tochtige koe N51 22.499 E5 26.072
  • Dommeldal N51 22.400 E5 25.517
  • Dommel N51 22.435 E5 25.479
  • Volmolen N51 22.892 E5 25.387
  • PAUZE N51 22.869 E5 25.402
  • Keersop N51 22.464 E5 25.297
  • Loondermolen N51 22.104 E5 26.110
  • Kasteel van Waalre N51 22.089 E5 26.191
  • Birkenhof, de Bunker N51 21.874 E5 26.693